Álemde adam saýdasy qyzyp tur. BUU-nyń sońǵy deregin eskersek, jylyna qylmystyń bul túrinen shamamen 25 mln azamat zardap shegetin kórinedi. Elimizde de jaǵdaı máz emes. Bıyldyń ózinde 100-den asa fakti tirkelgen. «Tiri taýarǵa» aınalǵandardyń 20%-ǵa jýyǵy – kámeletke tolmaǵan balalar.
Erikten tys quldyqqa jegý, jezókshelikke salý, bala saýdasy, qaıyr suraýǵa májbúrleý, qara bazarda aǵzany satý álemdi alańdatqan máselege aınalǵaly qashan. Tipti áli kúnge deıin zańsyz qarý-jaraq satý men esirtki bıznesinen keıingi úshinshi oryndy ıemdenip keledi. Halyqaralyq kóshi-qon uıymy men halyqaralyq eńbek uıymynyń esepteýinshe, tek qana májbúrli eńbek qanaýynan túsetin jyldyq tabys 150-160 mlrd dollarǵa jetedi eken. BUU Bas hatshysy Antonıý Gýterrısh jýyrda ótken jahandyq jıynda osy qatygez, ákki saýdagerlerdiń qylmystaryna jetkilikti deńgeıde kóńil bólinbeı keledi degen edi.
«Búginde teńsizdiktiń órshýi, klımattyq apattardyń kúsheıýi syndy kezeńde halyqtyń oryn aýystyrýyndaǵy buryn-sońdy bolmaǵan kórsetkishteri tusynda kóp azamat adam saýdalaýshylar qarmaǵyna ilinip otyr. Basym bóligi – áıelder men balalar. Qurbandar zorlyq-zombylyqqa, eńbekke májbúrleý, qorlaýǵa ushyraıdy. Alaıda adam saýdalaýshylar jazasyn almaıdy. Olardyń qylmysyna jetkilikti kóńil bólinbeıdi. Jaǵdaıdy ózgertý kerek. Ol úshin zardap shekkenderdi anyqtaý jáne olardy qorǵaý sharalaryna ınvestısııa kólemin ulǵaıtý qajet. Sondaı-aq tiri adamdy taýarǵa aınaldyratyn qylmyskerlerdi jaýapqa tartý úshin quqyq qorǵaý qyzmetin kúsheıteıik. Biz jábirlenýshilerge óz ómirlerin qaıta qurýǵa, áleýmettendirýge belsendi túrde kómektesýimiz kerek. Eshkim eshqashan satyp alynbaıtyn, satylmaıtyn jáne quldyqqa aınalmaıtyn álem qurý úshin birge jumys isteıik», dedi Antonıý Gýterrısh.
Bas hatshy sóz etken problema bizde de bar. Eldegi jaýapty organdar adam saýdasyna meılinshe tosqaýyl qoıý úshin arnaıy zańnyń joq ekenin alǵa tartady. Al Prezıdent janyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi komıssııanyń hatshysy Tastemir Ábishevtiń pikirinshe, odan bólek jábirlenýshilerge kásibı kómek kórsetetin advokattar sanynyń az bolýy, qurbandardyń quqyq qorǵaý organdarymen is-áreketi óz deńgeıinde bolmaýy máseleni ýshyqtyryp otyr.
«Shynynda, Qazaqstanda jyl saıyn adam saýdasyna qatysty júzden astam qylmystyq is qozǵalady. Onyń 8 quramy Qylmystyq kodekste kózdelgen. Qylmystyq isterdiń sotqa jetpeýiniń bir sebebi – elimizde arnaıy adam saýdasyna qarsy is-qımyl týraly zańnyń joqtyǵy. Bul zań áli qabyldanǵan joq. Talqylanyp jatyr. Májiliske tústi. Osy jyldyń aıaǵyna deıin qabyldanýǵa tıis. Eger zań qabyldanatyn bolsa, onda elimizdegi adam saýdasyna qatysty qylmystyq isterdiń basym kópshiligi sotqa deıin jetedi. Ekinshiden, adam saýdasymen aınalysatyn adamdardy kóbine kásibı biliktiligi óte joǵary advokattar qorǵaıdy. Ol álemde tabysy jaǵynan úshinshi orynda turǵan zańsyz bıznes ekeni belgili. Sondyqtan olar ózderiniń zańsyz bıznesin saqtaýǵa, ony odan ári jalǵastyrýǵa múddeli. Osyndaı jaǵdaılarda adam saýdasyna baılanysty qozǵalǵan qylmystyq isterdiń basym kópshiligi sotqa jetpeı qalýy ábden yqtımal. Taǵy bir sebebi, japa shekkender nemese adam saýdasynyń qurbandarynyń quqyq qorǵaý organdarymen is-áreketi óz sıpatyn nemese dárejesin bermeıdi dep sanaýǵa bolady. Olardyń kópshiligi qorqyp, ózderiniń kýáliginen aınyp ketýi múmkin. Bul da adam saýdasyna baılanysty qylmyskerdiń sotqa deıin jetpeýine sebep bolady», dedi Prezıdent janyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi komıssııa hatshysy Tastemir Ábishev.
Budan qaldy elimiz «tiri taýar» dálizine aınalǵan. Iаǵnı Qazaqstan Ortalyq Azııadaǵy adam saýdasynyń tranzıttik aýmaǵy bolyp otyr. Bul týraly Ortalyq Azııadaǵy adam saýdasyna jáne mıgranttardy zańsyz ákelýge qarsy is-qımyl máseleleri jónindegi BUU BBP aımaqtyq keńesshisi Reda Sırgedıene de málimdedi.
«Adam saýdasymen tek bir adam aınalyspaıdy. Olar – arnaıy jasaqtalǵan, ózderiniń jaýapty salalary bar adamdardan quralǵan top. Bireýleri jábirlenýshilerdi tasymaldaý jolymen aınalyssa, endi bireýi kelgenderdi qabyldaıdy. Úsh jyl buryn Qazaqstanda barlyq jumysshy úıden jumys isteýge májbúr boldy. Bul kezeńde qylmystyq top ınternet keńistigine tolyǵymen aýysty. Sodan beri Ortalyq Azııada jaǵdaı kúrdelendi. Onyń sebebi, 2020 jyldan keıin adam saýdasyna qatysty arnaıy zertteýler az júrgizilgen. Ortalyq Azııa elderinde Telegram jelisi arqyly jumysqa shaqyryp jatady. Muny ózim de baıqaımyn. Jelidegi kópshilik shoǵyrlanǵan toptarǵa qysqa ǵana hat joldanyp, onda jumystyń qandaı ekeni jáne jalaqysy kórsetiledi. Sonymen birge ózderiniń baılanys nómirlerin qaldyryp, keri baılanys jasaýǵa ýáde beredi. Jumyssyz júrgen adam olarǵa jazyp, qyzyǵýshylyq tanytady. Hat almasý kezinde qylmyskerler adamnyń senimine kirip, kóndirýine múmkindik týady. Qylmystyq toptyń jumys isteý júıesi osal bolmaıdy. Qazaqstan adamdardy basqa elderden tasymaldaýshy óńirge aınalyp otyr. Aımaq arqyly Ońtústik Azııaǵa adamdar jiberiledi», dedi ol.
Eń soraqysy, «qul ıelenýshilerge» quqyq qorǵaý organdary ókilderiniń de qatysy bar. Osydan eki aı buryn BAQ betterinde elimizde jyl basynan beri mundaı qylmysqa qatysy bar úsh polısııa ókili áshkere bolǵanyn habarlanǵan-dy.
«Kóp jaǵdaıda qylmys uıymdasqan sıpatqa ıe. Mysaly, jyl basynan beri 110 qylmys jasalǵan. Onyń beseýi – eksplýatasııalaý maqsatynda bostandyǵynan zańsyz aıyrý, 14-i jezókshelikpen aınalysýǵa tartý bolǵan. Qurbandardyń 7-ýi – kámelet jasyna tolmaǵandar, 24-i – adam saýdasyna ushyraǵan, sonyń ishinde 16-sy – kámeletke tolmaǵandar, 67-si – jeńgetaılyq pen prıton ustaý qylmysy. Jalpy, bir jylda ortasha eseppen júzden astam qylmys tirkelip, 5-ten astam uıymdasqan qylmystyq top anyqtalady. Bahreın koroldigine, Ońtústik Koreıaǵa, ózge de memleketterge quldyqqa jiberý úshin azamattardy shetelge áketetin arnalar joıyldy. Mundaı qylmystyń jasalýynyń negizgi sebebi – áleýmettik-ekonomıkalyq úderister, krımınaldyq bıznestiń tabystylyǵy, jazalanbaıtynyna degen senimdilik ıtermeleıdi. Adam saýdasymen aınalysatyndar materıaldyq baıýdy kózdep, qurbandy aldaý men kúsh kórsetýdiń túrli tásiline barady», deıdi Ishki ister mınıstrligi Uıymdasqan qylmysqa qarsy kúres departamenti Adam saýdasyna qarsy kúres jáne qylmystyq proseske qatysýshylardy qorǵaý basqarmasynyń bastyǵy Samat Qusetov.
Negizi, adamdar quqyqtyq saýatsyzdyǵynan, ınternettiń yqpalynan, tez ári jyldam aqsha tabýǵa umtylýynan quldyq qamytyn kıedi. Qazaqstannan shetelge ketip, arbaýǵa túsip qalatyndardan bólek, bizdiń elge kelip te osyndaı jaǵdaıǵa tap bolatyn ózge memlekettiń azamattary da bar. Bıyl 15 sheteldik elimizde quldyqqa jegilgen. Búginde olar daǵdarys ortalyqtaryna júginip, kómek alǵan. Tártip saqshylary jábirlenýshiler kóp jaǵdaıda polısııaǵa júginbeıtinin aıtady. Sebebi kezindegi egeleri kek qaıtara ma dep qorqady. Jalpy, elimizde jyl saıyn quzyretti organdar arnaıy aldyn alý sharalary men tekseris jumystaryn júrgizedi.
«Adam saýdasynyń qurbandaryna memlekettik bıýdjet esebinen kómek kórsetiledi. Zardap shekkenderge qylmystyq is qozǵaý faktisiniń bolýyna qaramastan, qyzmetterdiń 8 túri: áleýmettik-turmystyq, medısınalyq, psıhologııalyq, pedagogıkalyq, eńbek, mádenı, ekonomıkalyq jáne quqyqtyq qyzmetter kórsetiledi. Bul normalar Qazaqstan azamattaryna, sheteldikterge jáne azamattyǵy joq adamdarǵa qoldanylady. Bıylǵy basty baǵyt Memleket basshysynyń tapsyrmasy aıasynda ázirlengen «Adam saýdasyna qarsy is-qımyl týraly» arnaıy zań jobasy boldy. Ony talqylaý men qurastyrý 50-den astam sarapshynyń qatysýymen júrgizildi. Zańnama jobasyn talqylaý barysynda halyqaralyq konvensııalar, TMD elderi men BUU-nyń úlgi bolar zańdary, ulttyq ári sheteldik tájirıbeler qarastyryldy. Qujat sýbektilerdiń sheńberi men rólin, sondaı-aq olardyń arasyndaǵy ózara is-qımyl tetigin aıqyndaıdy. Kemshilikterdi, jańa qaterlerdi anyqtaýǵa jáne olarǵa ýaqtyly den qoıýǵa múmkindik beretin táýekelderdi baǵalaý sııaqty jańa tetikter arqyly adam saýdasynyń kidirisin, sondaı-aq polısııamen ǵana emes, basqa da memlekettik organdarmen anyqtaýǵa múmkindik beretin qurbandardy qaıta baǵyttaý tártibin tómendetedi. Jábirlenýshige memleket tarapynan óz quqyqtary men qorǵaý sharalaryn jaqsy túsinýge múmkindik beredi. Jábirlenýshilerdiń quqyqtary men múddelerin qorǵaý kepildikteri olardy polısııaǵa júginýge yntalandyrady jáne isterdi sotqa jetkizýge yqpal etedi», dedi S.Qusetov.
Desek te, qazirgi statıstıka osy ýaqytqa deıin jasalǵan jumystardyń jetkilikti deńgeıde emes ekenin kórsetedi. Sondyqtan álemdik máselege aınalǵan adam saýdasy isine tek quqyq qorǵaý organdary ǵana emes, keshendi túrde arnaıy mamandandyrylǵan úkimettik emes uıymdar, Qazaqstannyń barlyq azamaty, bıznes sýbektileri belsene kúresýi qajet.