Ádildik joly: Baǵyt pen baǵdar

Ádil memleket – ádiletti ekonomıka – ádil qoǵam – ózara baılanysty negizgi úsh qaǵıda. Osy úsh postýlat maqsatqa jetýde erekshe mańyzǵa ıe. О́ıtkeni memleket tıimdi basqarylma­sa, ádil ekonomıka qurý múm­kin emes, al ol bolmaǵan jaǵ­daı­da qoǵamnyń ózi ádiletti bola almaıdy. En­deshe, búginde, elimiz damýdyń strategııalyq baǵytynyń jańa kezeńi aldynda turǵan­da mańyzdy ról atalǵan qaǵıda­lardyń birinshisine tıesili ekeni daýsyz. Bizdiń oıymyzsha, ádiletti memlekettik qurylymdy qabyldaý azamattardyń memleketke jáne onyń ınstıtýttaryna senimi negizinde ǵana múmkin bolady.

Eger biz buryn ımıdjdik joba­larǵa, sıtýasııalyq she­shim­derge, memlekettik qyz­met­kerlerden turatyn tıim­diligi joǵary kásibı apparatqa jáne memlekettik ákimshilik basqarýdyń basqa da shyǵyn­daryna súıensek, endi basynan bastap aınalysýǵa tıis ispen shuǵyldanýymyz kerek. Bizge halyqqa qajet jobalar kerek, azamattarmen ashyq jáne tu­raq­ty dıalog quryp, belgili bir aýmaqtyń naqty máselelerin bilý qajet. Zań ústemdigi ornap, sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúrestiń naqty júıesi paıda bolyp, azamattardyń kons­tıtýsııalyq quqyqtary saqtalýy tıis. Osynyń barlyǵy azamattardyń qaýipsizdigin qam­tamasyz etýdiń negizi, munyń bári olardyń áleýmettik-ekono­mıkalyq reformalardy júzege asyrýyna, eldiń qorǵanys qabi­letin nyǵaıtýǵa jáne ártúrli salalardaǵy halyqaralyq ózara is-qımyl men yntymaqtastyqqa belsendi qatysýy úshin qajet.

Eldiń saıası jańǵyrýy osy alshaqtyqty qysqartýǵa jáne joıýǵa baǵyttalǵan, sondyqtan ol qaıtymsyz jáne barlyq salalarda naqty sharalardy talap etedi. Ol bıliktiń barlyq salasynda tepe-teńdigi saqtalǵan, tu­raqty damyp kele jatqan mem­lekettiń negizin qalaý úshin kerek. Ádiletti memleket qurý – ja­ńa Qazaqstandy damytýdyń stra­tegııalyq maqsaty retinde – qazirgi zań júıesi halyq pen bıliktiń ustanymdaryn biriktirý negizinde sheshimder qabyldaýǵa múmkindik berýin talap etedi.

Bul jerde aýmaqtyq qury­lymy, halqynyń sany, tabıǵı resýrstarynyń bolýy jáne t.b jaǵynan bizge jaqyn elderdiń tájirıbesine júginý qatelik emes. Birikken Arab Ámirlikterin de balama dep sanaýǵa bolady. BAÁ memlekettik basqarýy eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn ındıkatıvti jospar­laý­ǵa negizdelgen, onyń basty kórsetkishterin anyqtaıtyn «2021 kórinisi» dep atalatyn negizgi strategııalyq baǵdar­lamalyq qujat. Qujat ekonomıkany ártaraptandyrý jáne onyń básekege qabilettiligin arttyrý arqyly turaqty jáne birqalypty damytýǵa baǵyt­talǵan. Bul baǵdarlama aıasynda BAÁ «bilimge negizdelgen jo­ǵary ónimdi ekonomıka» qurý­dy maqsat etedi. Turaqty jáne ártaraptandyrylǵan ekono­mıkaǵa kóshý bolashaqta mu­naıǵa táýeldi bolmaıtyn jaǵdaı týa qalǵanda el úshin turaqty damýdyń eń se­nimdi joly. Bul bizdiń ener­gııamyz­dy uzaq merzimdi básekeles­tik­ke shydas beretin salalar men qyz­metterge baǵyttaý maqsatynda jańa strategııalyq sektorlarǵa keńeıtý degendi bildiredi».

BAÁ-niń «2021 kórinisi» baǵdar­lamasynyń alty strate­gııalyq baǵyty bar: birtutas qoǵam jáne biregeılikti saqtaý, qaýipsiz, ashyq jáne ádil sot júıesi, básekege qabiletti ekono­mıka, birinshi dárejeli bilim berý júıesi, álemdik deńgeı­degi densaýlyq, qorshaǵan orta­nyń turaqty damýy sııaqty mindet­ter. Osy strategııalyq baǵyt­tardyń árqaısysy nysanaly ındıkatorlarǵa, aralyq kórsetkishterge jáne olardyń damý dınamıkasyna ıe. Bularǵa naqty bir memlekettik organ jaýap beredi. Jalpy, baǵdarlama 51 ındıkatordy qamtıdy. Kóptegen kórset­kishter «Jahandyq báse­kege qabilettilik» ındeksterimen tikeleı baılanysty. Tıisti saıa­satty ázirleýdi jáne básekege qabilettilik kórsetkishteriniń ósýin yntalandyrýǵa jáne olarǵa qoljetkizýdi baqylaýǵa baǵyt­talǵan prosedýralar júrgizý­di básekege qabilettilik jónin­degi federaldy keńes júzege asyrady. Osy maq­satqa jetý jáne maqsatty ındı­kator­larǵa qoljetkizý jumys­taryn baqy­laýdy qamtamasyz etý úshin federaldy úkimet úsh jyldyq kezeńge arnalǵan stra­tegııalyq josparlar ázirlep jatyr.

Qazir Qazaqstanda Memleket basshysy men bıliktiń jekelegen salalary arasyndaǵy qarym-qatynas júıesinde aýytqý bar. Ony barlyq qoǵamdyq-saıası kúshterdegideı bir deńgeıde joıý kerek, óıtkeni ol – el prezıdentine júkteletin máselelerge jaýap beredi. Azamattardyń quqyqtary men bostandyqtarynyń saqta­lýy­nyń shynaıy kepili – Kons­tıtýsııalyq sot bolýy kerek.

Jergilikti mýnısıpaldy basqarý júıesi de ózgerýi tıis. Ony jergilikti bılikti ákim­derdiń qolyna berý arqyly emes, ákimder men barlyq deń­geı­degi máslıhat depýtattaryn saılaýdyń jetildirilgen júıe­sin jasaý arqyly jańǵyrtý kerek. Bul prosester qoǵamdy demokratııalandyrýdyń – tyń mehanızmi. Jalpy, elimizdegi saıası jańǵyrtýdyń mańyzdy mindetteriniń biri – jańa saılaý mádenıetin qalyptastyrý. Atap aıtqanda, unamsyz saıası partııalar men qoǵamdyq qoz­ǵalystardy kemsitpeı, salaýatty saıası básekelestik prın­sıpterin qamtamasyz etý.

Qazirgi ýaqytta eldiń ákim­shilik turǵydan bólinisin naq­ty­laý qajettiligi týyndap otyr. Keń baıtaq Qazaqstan jerin­de oblys deńgeıinde bolsyn, aımaqtardyń ózinde bolsyn, ákimshilik ortalyqtardyń qys­qarýy – úlken qatelik. Mundaı qadamdardyń ádiletti memleketke aparar jol dep qabyldanýy ekitalaı, oǵan óz tájirıbemiz dálel. Shyndyǵynda, Kókshetaý, Semeı, Torǵaı, Taldyqorǵan oblystary sııaqty oblystyq quramalardyń jabylýy kópte­gen aýdandardyń oblystar­ǵa birigýi nege ákeldi? Máse­len, Aqtóbe ob­lysyn alaıyq. Mundaı ózge­ris nátıjesine áleýmettik sala aıtarlyqtaı nasharlap, ınfra­qury­lym nysandary isten shy­ǵyp, kadrlar áleýeti azaıyp, halyqtyń qalalarǵa kóshýi údeı tústi dep aıta alamyn. Bul onsyz da oń úrdis, alaıda ol mun­daı sharalarmen qatar júr­meýi kerek. Bizge aýyldyń tynys-tirshiligin kóterý, onda shaǵyn jáne orta bıznesti damytý, jańa zamanaýı bilim berý, densaýlyq saqtaý, mádenıet nysandaryn salý qajet. Biz sol kezde Aqtóbe oblysynda taratamyz dep josparlaǵan tórt aýdannyń ekeýin saqtap qaldyq. Osy oraıda, elimizdiń Abaı, Jetisý, Uly­taý sııaqty joıylǵan óńir­lerin qaıta jańǵyrtý – strate­gııalyq turǵydan durys sheshim ekenin aıtpaı ketýge bolmaıdy. Bul ákimshilik reformadaǵy óte mańyzdy qadam. Ol bıliktiń ákim­shilik vertıkalyn ońtaı­lan­dy­ryp qana qoımaı, osy óńir tur­ǵyndarynyń tilegin tolyq qana­ǵattandyrady. Qazaqstannyń ákim­shilik-aýmaqtyq modelin óz­ger­tý­degi kelesi qısyndy qadam – ortalyǵy Arqalyq qala­sy sanalatyn tarıhı Torǵaı obly­sy­­nyń qaıta jandanýy dep oılaımyn.

Sondaı-aq azamattardyń ómirin jaqsartýǵa jáne naqty áleý­mettik-ekonomıkalyq ná­tı­jelerge qoljetkizýge baǵyt­talǵan barlyq memleket­tik stra­tegııalardy, óńirlik baǵdar­lamalar men salalyq josparlardy ázirleýdiń negizi de osy bolýy tıis. Quqyqtyq jáne quqyq qorǵaý qyzmeti, azama­t­tardyń qaýipsizdigi, sybaı­las jemqorlyqpen kúres jáne memlekettiń aýmaq­tyq tutas­tyǵyn qorǵaý salalaryn­daǵy sapaly qaıta qurýlardyń negizinde saıası jańǵyrtý aıasyndaǵy dál osyndaı kózqarastar jatyr.

Bul qıyn da qurmetti mıssııa kóbine úkimetke júkteledi. Álemniń barlyq memleketiniń Úki­meti tarıhty jasaýǵa bas­qalarǵa qaraǵanda kóbirek yq­pal etedi. Buǵan ár elde mysal jetkilikti, biraq ózi bılik etken ýaqyt pen zamanadan ataq-dań­qy asyp túsken qaıratker­ler de bar. Ulybrıtanııa­da Ser Ýınston Cherchıll men Margaret Tetcher, Sıngapýrda Lı Kýan Iý, Birikken Arab Ámirlikterinde Muhammed ıbn Rashıd Ál Maktým degendeı... Bul tizimdi ári qaraı jal­ǵas­tyrýǵa bolady, eń bastysy, bul esimderdiń árqaısysynyń artynda bútin bir memleket tur jáne olar ekonomıkasy eń iri, gúldengen elder qatarynda. Olarda saıası júıe ózdiginen ıdeologııalyq artyqshylyqtyń úlgisi emes. Shyntýaıtynda, ol bar bolǵany memlekettik qurylymnyń qalyptasqan basqarý júıesi jáne san alýan kózqarastar men ejelden kele jatqan ulttyq dástúrler­diń beınesi bola alady. Biraq, ókinishke qaraı, qazirgi Reseıden de, Qazaqstannan da, Belarýs pen Ýkraınadan da, sondaı-aq TMD-nyń basqa elderinen úkimetterdiń erekshe baǵa alyp, halyqtyń laıyqty qurmetine ıe bolǵan tıimdi qyzmetiniń mysalyn taba almaımyz.

Jańa Qazaqstandy qurýdyń jalpy baǵyttaryn Memleket basshysy 2022 jylǵy saılaýaldy baǵdarlamasynda aıqyndap berdi. Odan beri de Úkimettiń keńeı­tilgen májilisterinde, Qazaq­stan Respýblıkasy Parla­menti palatalarynyń birles­ken otyrystarynda sóılegen sózderinde, Qazaqstan halqyna Joldaýynda jáne jaqynda ótken Qazaqstan halqy Assamb­leıasynyń otyrysynda jan-jaqty aıtylyp keledi. Biraq, el bolashaǵynyń negizgi ıdeıalary memleket ishinde de, shet elderde de qoǵamdyq qundylyqqa aınalyp úlgerdi deı alamyz. Bul bizdiń syrtqy seriktesterimizge biz týraly sheshim qabyldaý úshin jáne eń bastysy, olardyń bizdiń kim ekenimizdi bilip, elimizdiń ımıdjine nuqsan kelmeýine yqpal etetin óte mańyzdy aq­parat. Al ártúrli qyzmet túr­leri­men aınalysatyn ishki sýbek­tiler men qarapaıym azamattar ımıdjge nusqan kelgenin kórse, memlekettik júıeniń barlyq ınstıtýttaryna degen senimin tolyq joǵaltýy múmkin. Buǵan jol bermeý úshin, máńgi baqı jaqsy ómirdi kútý degen sezimnen arylý úshin ádiletti Qazaqstanǵa qaraı qadam basý joldaryna nazar aýdarý kerek. Bul bizdiń árqaısymyzdyń mindetimiz.

Eleýsin SAǴYNDYQOV,

memleket jáne qoǵam qaıratkeri