Elimizdiń syrtqy baılanystary týraly sóz qozǵalǵanda táýelsizdik alǵan jyldardan beri berik ornyqqan «kópvektorly saıasat» ustanymy birden oıǵa oralady. Soltústikte Reseı Federasııasy, shyǵysta Qytaı Halyq Respýblıkasy, ońtústikte Ortalyq Azııa elderiniń ortasynda tıimdi jaǵrapııalyq aımaqty alyp jatqan Qazaq eli úshin saıası, saýda-ekonomıkalyq, mádenı qarym-qatynastarda kópvektorly saıasatty ustanyp, tatý kórshilik tuǵyryn bıiktetý – basty mindet.
Sońǵy jyldary álemdik arenada saıası kıkiljińder men qarýly qaqtyǵystar kóbeıip, ol óz kezeginde saýda-ekonomıkalyq baılanystarǵa kedergisi men nuqsanyn tıgizýi bizdiń elimiz úshin halyqaralyq barys-kelis pen alys-beris baǵyttarymyzdy ártaraptandyryp, yntymaqtastyqtyń jańa dálizderin qurý mindetin aldymyzǵa qoıdy. Buǵan deıin syrtqy ekonomıkalyq baılanysymyz negizinen Reseı men Qytaı jáne Eýropa elderi arasynda júrse, endi halqy kól-kósir, naryǵy úlken Ortalyq jáne Ońtústik Azııa baǵytyna kóńil bólý qajettiligi artyp otyr. Osy baǵyttaǵy ózara ekonomıkalyq qarym-qatynasymyz burynnan ornyqqan seriktes – Aýǵanstan eli. Jalpy, Qazaqstan men Aýǵanstan arasyndaǵy saıası-dıplomatııalyq baılanys 1992 jyldyń 12 aqpanynda ornaǵan bolatyn. Ile-shala 1993 jyly Almatyda Aýǵanstannyń elshiligi ashylsa, 2002 jyly Kabýlda Qazaqstannyń dıplomatııalyq mıssııasy jumysyn bastap, 2003 jyly ol elshilikke aınaldy. Elimiz Aýǵanstanmen Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy, Shanhaı yntymaqtastyǵy uıymy sekildi birqatar halyqaralyq alańdar sheńberinde belsendi qarym-qatynas jasap keledi.
Al ekonomıkalyq salada Aýǵanstan – qazaq bıdaıyn negizgi satyp alýshy el. Uzaq ýaqytqa jalǵasqan tyǵyz ári jemisti qarym-qatynastarymyz 2021 jyly atalǵan elde tóńkeris oryn alyp, bılik aýysqannan keıin de jalǵasyn tapty. Osy oraıda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Aýǵanstandaǵy daǵdarysty turaqtandyrý, gýmanıtarlyq kómek kórsetý jáne áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıdy qalpyna keltirý, sondaı-aq eki el arasynda saýda baılanystaryn arttyrý jóninde jıi aıtyp júr. 2021 jyly atalǵan elde bılik aýysqannan keıin de Prezıdent saıası kózqarastar men jeke múddelerge qaramastan, ózge memleketterdi Aýǵanstandaǵy máselege beıjaı qaramaýǵa shaqyrdy.
«Qazirgi zaman qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyqty jetildirýdi talap etedi. Bizdiń osy saladaǵy ózara is-qımylymyzdyń negizgi baǵyttary áskerı yntymaqtastyq tujyrymdamasynda, sondaı-aq, 2025 jylǵa deıingi syrtqy shekaralarda qaýipsizdikti nyǵaıtý jónindegi baǵdarlamada belgilengen. Bul rette terrorızmniń, dinı eksremızm men esirtki saýdasynyń kúsheıe bastaǵan syn-qaterlerine qarsy birlesip kúresýge mán berý kerek. Qazaqstan BUU-nyń Aýǵanstanǵa qatysty ustanymyn quptaıdy. Osy eldegi aýyr gýmanıtarlyq jaǵdaı halyqaralyq qaýymdastyqtyń nazarynda bolý kerek. Saıası ustanymdarymyzǵa nemese jeke múddemizge qaramastan, Aýǵanstan halqyn bul qıyndyqtarmen betpe-bet qaldyrmaýymyz qajet», – dedi Memleket basshysy.
2021 jyly BUU Bas hatshysy Antonıý Gýterrıshpen kezdesýinde de Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Aýǵanstandaǵy ahýalǵa baılanysty óńirlik qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etý máselesin kóterdi. Memleket basshysy Aýǵanstanǵa kórsetiletin kómekti jalǵastyrýǵa daıyn ekenin jáne sol eldegi turaqtylyqty qalpyna keltirýge baǵyttalǵan halyqaralyq is-qımyldarǵa atsalysatynyn aıtty. О́tken jyly Qasym-Jomart Toqaev pen BUU Bas hatshysynyń arnaýly ókili jáne Aýǵanstanǵa kómek kórsetý jónindegi BUU mıssııasynyń basshysy Debora Laıonstyń kezdesýi barysynda Qazaqstan men Aýǵanstan arasyndaǵy qarym-qatynastar jáne atalǵan memleketke kómek kórsetý boıynsha halyqaralyq kúsh-jigerdi biriktirý aıasynda Qazaqstan men BUU arasyndaǵy yntymaqtastyqty damytýdyń perspektıvalary talqylandy. Memleket basshysy sol joly Qazaqstannyń terrorızm men ekstremızmge qarsy kúres, Aýǵanstanǵa gýmanıtarlyq kómek kórsetý, aýǵan stýdentteri úshin bilim berý baǵdarlamalaryn jalǵastyrý salalary boıynsha halyqaralyq qoǵamdastyqpen jan-jaqty yntymaqtastyqty jalǵastyrýǵa beıildi ekenin aıtqan bolatyn. Debora Laıons Uıymnyń Aýǵanstandaǵy mıssııasynyń qyzmetine qoldaý kórsetkeni úshin Qazaqstan Prezıdentine alǵys bildirdi.
Bıyl maýsym aıynda ótken Astana halyqaralyq forýmynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Aýǵanstan máselesin taǵy da kóterdi. Elimizdiń barlyq ýaqytta beıbitshilik pen halyqaralyq qaýipsizdikti nyǵaıtý jolynda bar kúshin salatynyn, Sırııa daǵdarysyn sheshý úshin Astana beıbit úderisine bastamashy bolǵanyn jáne shtab-páteri Astanada ornalasqan Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes óńirlik jáne jahandyq problemalardy sheshýdiń bedeldi tetigine aınalǵanyn tilge tıek etken ol elimizdiń Aýǵanstandaǵy gýmanıtarlyq daǵdarysty eńserýge belsendi qatysyp kele jatqandyǵyn aıtyp, atalǵan elge kómek kórsetetin óńirlik ortalyq qurý týraly bastama kóterdi.
«BUU qamqorlyǵymen aýǵan halqyna jan-jaqty kómek kórsetýdi odan ári arttyrý qajettigin atap ótkim keledi. Bul turǵyda Almatyda Ortalyq Azııa men Aýǵanstan úshin ornyqty damý maqsattary boıynsha BUU О́ńirlik ortalyǵyn qurý mańyzdy. Qazaqstan jahandyq jáne óńirlik seriktesterimen dostyq qatynasty ustanýǵa bar kúsh-jigerin salady. Jáne de biz Ortalyq Azııadaǵy baýyrlas eldermen óńirlik yntymaqtastyqty arttyrýǵa nıettimiz», – dedi Memleket basshysy.
Tarıhı tamyrymyz ushtasqan aýǵan jurtyna elimizdiń tarapynan jasalyp jatqan kómek sharalary nátıjesin berip, eki eldiń berik yntymaǵyna negiz salǵanyn ýaqyttyń ózi kórsetip otyr. Oǵan dálel – kúni keshe Aýǵanstannyń saýda mınıstri Nurıddın Azızı bastaǵan 210 adamnan quralǵan delegasııanyń elordamyzǵa taban tirep, eki el bıznes-forýmynyń ótýine muryndyq bolýy. Mamandardyń aıtýynsha, Qazaqstan men Aýǵanstan arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq qatynastardy damytýdyń áleýeti óte zor. Joǵaryda aıtqandaı, Aýǵanstan – qazaqstandyq unnyń negizgi tutynýshysy. Biz barlyq un eksportynyń 70%-yn aýǵan halqyna jóneltemiz. Qazaq kásipkerleri osy baǵytta jemisti yntymaqtastyq ornatyp keledi. О́tken jyly un jetkizý kólemi 52%-ǵa (2021 jyly 895 myń tonnadan 2022 jyly 1,3 mln tonnaǵa deıin), bıdaı – 20%-ǵa (2021 jyly 572 myń tonnadan 2022 jyly 687 myń tonnaǵa deıin), kúnbaǵys maıy – 6,2 ese (2021 jyly 2825 tonnadan 2022 jyly 17,8 myń tonnaǵa deıin) artyp, bıyldan bastap qara bıdaı jóneltile bastaǵan. Bul taýarlardyń suranys áleýeti óte zor. Mysaly, Ortalyq Azııadaǵy negizgi seriktesimiz, ózara taýar aınalymy 5 mlrd AQSh dollaryn quraıtyn О́zbekstan Respýblıkasy da qazaqstandyq astyq pen undy tutyný kólemin ulǵaıtty.
– Aýǵanstan Ortalyq Azııanyń barlyq elderiniń ishinde Qazaqstanmen eń kóp saýda-sattyq jasaıdy. О́tken jyly eki el arasyndaǵy ózara taýar aınalymy 1 mlrd dollarǵa jetti. Aldaǵy jyldary biz bul kórsetkishti 3 mlrd dollarǵa deıin jetkizý jospar da bar. Jalpy, biz úshin de saýda baǵyttaryn ártaraptandyrý, sonyń ishinde Aýǵanstan baǵytyn damytý óte ózekti. Bul el Ortalyq Azııa, Úndistan jáne Parsy shyǵanaǵy elderin baılanystyrýshy kópir ispetti. Onyń kólik-logıstıkalyq áleýeti de zor. О́ıtkeni Aýǵanstan – 220 mıllıon halqy bar Pákistanǵa shyǵatyn eń qysqa jol. Sondaı-aq ol Qazaqstanǵa Karachı jáne Gvadar teńiz porttaryna, odan ári Úndistanǵa, Taıaý Shyǵys elderine, Afrıkaǵa shyǵý múmkindigin ashatyn ótkel bolmaq, – deıdi Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Qanat Týmysh.
Onyń aıtýynsha, búginde Qazaqstan halqynyń 40 paıyzy aýyldyq jerde meken etedi. Aýyl sharýashylyǵy el ekonomıkasynyń edáýir bóligin quraıdy. Osy oraıda Aýǵanstanmen saýda-ekonomıkalyq baılanysta aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn eksporttaý máselesin tereńirek baıyptap, iske asyrǵan durys. «Qazaqstan tarapy búginde «Orta dáliz» jobasyn usynyp otyr. Ol Qytaı men Eýropalyq Odaq naryqtary arasyndaǵy saýda baǵyttaryn jalǵaıtyn bolady. Osy oraıda elimizdiń Úkimeti Aýǵanstannyń Gerat provınsııasynda «Qazaqstannyń saýda úıin» ashý týraly sheshim qabyldady. Bul eki el kásipkerleriniń tikeleı baılanys ornatýlaryna jáne saýda baılanystarynyń eń utymdy salalary men baǵyttaryn anyqtaýǵa múmkindik ashpaq» deıdi ol.
Saýda jáne ıntegrasııa vıse-mınıstri Qaırat Tórebaev Aýǵanstan arqyly Pákistanmen saýda-ekonomıkalyq baılanystardyń damyp jatqanyn, osy oraıda sol naryqtaǵy kólik-logıstıka qyzmetin usynatyn iri oıynshy – National Logistics Cell kompanııasymen kelisimge qol qoıylǵanyn aıtady. Atalǵan mekeme Aýǵanstan arqyly Qazaqstan men Pákistan arasynda qaýipsiz ári jedel taýar tranzıtin qamtamasyz etýge daıyn.
«Eksport jasaýshylarǵa tartymdy jaǵdaı qalyptastyrý maqsatynda Túrikmenstan tarapymen Aýǵanstan baǵytyna taýarlar jóneltý úshin 30 paıyz jeńildik jasaý týraly ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi. Sonymen birge aýǵan naryǵyna astyq pen bıdaıdy eki jaqqa da tıimdi baǵada jetkizý úshin О́zbekstan tarapy da óz aýmaǵy arqyly ótkizýge jeńildikter usynatyn boldy», – dedi Qaırat Tórebaev.
Onyń aıtýynsha, búginde elimiz Mazarı-Sharıf – Kabýl – Peshavar baǵytyndaǵy transaýǵan temirjol qurylysyn salý bastamasyn qoldap otyr. Bul dáliz Ortalyq Azııa men Ońtústik Azııa jáne Taıaý Shyǵys elderiniń arasynda úzdiksiz aımaqtyq yntymaqtastyqty qamtamasyz etpek. Qazaqstan óńirlik saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqqa jańa ekpin beretin temir joldyń qurylysyna atsalysýǵa ázir.
«Aýǵanstan men Qazaqstannyń jer qoınaýy mıneraldy resýrstarǵa baı. Atap aıtqanda, munaı, gaz, kómir, mys, altyn men kúmis, kobalt, kúkirt, qorǵasyn jáne myrysh, temir men ózge de baǵaly ken oryndary bar. Budan bólek, Aýǵanstan bolashaqtyń metaly sanalatyn lıtıı qory boıynsha álemde 1-oryn alady. Energetıka – eki el arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń negizgi baǵyttarynyń biri. Aýǵanstan óziniń damýy úshin energetıkalyq resýrstarǵa muqtaj» deıdi Qaırat Tórebaev.
Aýǵanstan óz kezeginde Qazaqstanǵa jemister, kókónister, jańǵaqtar jáne t.b. óziniń aýyl sharýashylyǵy ónimderin usyna alady. Aýǵan kilemderi joǵary sapaly jáne erekshe dızaınymen tartymdy. Aýǵanstannyń Gerat provınsııasynda ósiriletin shafrannyń da sapasy joǵary ári Brıýsseldegi halyqaralyq dám jáne sapa ınstıtýtynyń baǵalaýy boıynsha baıqaýlarda birinshi orynǵa ıe bolǵan.
«QazTrade» saýda saıasatyn damytý ortalyǵy» AQ bas dırektorynyń orynbasary Nurlan Qulbatyrovtyń aıtýynsha, búginde elimizde saýda salasynda 50-den astam birlesken qazaq-aýǵan kásiporny jumys isteıdi. Aýǵandyq taýar óndirýshilermen yntymaqtastyq qazaqstandyq eksport nomenklatýrasyn keńeıtpek. «Sońǵy 10 jyl ishinde elimiz Aýǵanstanda turaqty túrde saýda-ekonomıkalyq mıssııalaryn júrgizip keledi. Atap aıtqanda, 2013 jyldan beri qazaq kásipkerleriniń qatysýymen 6 saýda mıssııasy ótkizildi. Sonyń arqasynda sońǵy ýaqytta Aýǵanstanǵa jóneltiletin eksport ártaraptandyryldy» deıdi ol. Kólemi artyp kele jatqan eksporttyq taýarlardyń biri – maıly daqyldar. Maıly daqyldardy qaıta óńdeýshiler ulttyq qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Iаdykar Ibragımov 2018 jyldan beri Aýǵanstanǵa satylyp jatqan kúnbaǵys maıynyń eksporty 2,8 tonadan 2022 jyly 17,8 tonnaǵa deıin artyp, 6 esege óskenin aıtady. «Maıly daqyldardy kóptegen elderge eksporttaımyz. Solardyń ishinde Aýǵanstan 6-orynda tur. Qazirgi kúni jalpy eksport kóleminiń 3 paıyzy aýǵan eline tıesili. Biz osy baǵytta jumysymyzdy jalǵastyra beremiz» dedi ol.
Elordamyzda ótip jatqan bıznes-forýmda Syrtqy ister vıse-mınıstri Qanat Týmysh Almatyda Ortalyq Azııa men Aýǵanstan úshin ornyqty damý maqsattary boıynsha BUU О́ńirlik ortalyǵy qurylatynyn jetkizdi. «Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Ortalyq Azııa men Aýǵanstan úshin turaqty damý maqsattary boıynsha BUU óńirlik ortalyǵyn Almatyda qurý týraly bastama kótergen bolatyn. Atalǵan ıdeıa Ortalyq Azııanyń barlyq memleketteri men aýǵan tarapynan qoldaý tapty. Bul bastama halyqaralyq uıymdar men Ortalyq Azııa jáne Aýǵanstan úkimetteri arasyndaǵy yntymaqtastyq tıimdiligin arttyrýǵa úlesin qosady degen pikirdemiz», – dedi vıse-mınıstr.
Búgingi tańda Aýǵanstandaǵy ekonomıkalyq jáne áleýmettik jaǵdaı áli de uzaq jylǵy daǵdarystan keıin qalpyna kelgen joq. Halqynyń úshten ekisi gýmanıtarlyq kómekke muqtaj, 24 mıllıon adam ashtyq jaǵdaıynda. Búkilálemdik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetinshe, eldegi epıdemıologııalyq ahýal da kóńil kónshitpeıdi. Munyń bári terrorızm, qylmys, qaraqshylyq sekildi jaısyz kórinisterdiń beleń alýyna jol ashady. Al ol óz kezeginde jalpy Ortalyq Azııa aımaǵynyń turaqtylyǵyna óz kesirin tıgizbeı qoımaıdy.
Osyǵan oraı Qazaqstan tarapy adamgershilik jáne kórshilik jaýapkershiligin ustana otyryp, aýǵan halqynyń zamanǵa saı órkenıetti elge aınalýyna, sonymen qatar eki el arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq baılanysty damytyp, Ońtústik Azııanyń úlken naryǵyna jol salýǵa múddeli. Keshe bastalǵan bıznes-forým sol úlken maqsat jolyndaǵy sátti bastamalarynyń biri bolaryna senim mol.