Beıit aınalasyndaǵy «báseke»

Jerleý rásimin retteıtin ýaqyt keldi

2017 jyly Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy Ǵulamalar Keńesiniń XV májilisinde meshit jamaǵattary men jekeleı azamattardan kelip túsken su­raq­tar men ótinishterge baılanysty musylman zıratynyń qaǵıdalary men talaptaryn bekitti. Qabyldanǵan qaǵıdalar men talaptar mátininde qabirdi qorshaý, qabir ústine qurylys nysandaryn salý, qabir basyna belgitas qoıý, onyń aınalasyn tazalaý, túzetý, taǵy da basqa máseleler qamtylǵan. «Musylman zıratynyń qaǵıdalary men talaptary» dep atalatyn qujat má­tininde: «Qabir taptalyp, aıaqasty bol­maýy úshin qoǵamdyq zıratty tutas qor­shaǵan abzal. Tutas qorshalǵan zırat­tyń ishindegi qabirdi jeke-jeke qorshaý qajet emes. Eger qabirstan tolyqtaı qorshalmasa, aıaqqa taptalmas úshin qa­birdi sharıǵat sheńberinde tórtqulaq etip qorshaýǵa ruqsat beriledi. Qabir ústine qurylys nysandaryn salýǵa sha­rıǵı turǵydan ruqsat joq», delingen.

Sol kezde salttyq kyzmet kórsetetin qu­zyrly oryn basshylary BAQ bet­te­rinde óz pikirin aıtty, qoǵam den qoı­ǵan­daı yńǵaı tanytty. Osydan keıin shekten tys ysyrapshyldyqqa núkte qoıylar dep úmittengen edik. Biraq nátıje bolmady.

Elimizde jerleý rásimderine qa­tys­ty ereje joq. Zırattardy joba­laýǵa, kútip-ustaýǵa qoıylatyn sanıtar­lyq-epıdemııalyq erejeleri men normalary Densaýlyq saqtaý mı­nıs­tri­niń 2010 jylǵy 30 maýsymdaǵy №476 buıryǵymen bekitilgen. Norma­tıv­tik qujattardan ázirge «Halyqqa rásimdik (jerleý) qyzmetterin kórsetýdi jobalaý, uıymdastyrý jáne eldi mekenderdegi zırattardy ustaý reti týraly» ereje ǵana bar. Onyń ózi ádilet organdarynda tir­kel­megen bolyp shyqty. Zańdyq kúshi joq. Jerleý rásimindegi básekeni tek zań ǵana toqtata alady.

2019 jyly Ulttyq ekonomıka mı­nıstr­ligi jerleý rásimine qatysty ereje joǵyn aıtyp, zań jobasy ma­qul­dansa, jerleý rásimi ǵana emes, adam o dúnıege attanǵannan keıingi úderister qandaı tártipte qaralý kerek, qaı organdarǵa júginip, qandaı sheshimderdi qabyldaý kerek, barlyǵyn jalpy erejeler tóńireginde sheshýge bolady degen másele kótergen. Usynys áli kúnge qoldaý tappady. Jerleý rásimi ǵana emes, beıit qulpytasyna qatysty ártúrli pikir aıtylyp júrgende, zırattarǵa QR ornatatyn jańalyq bizge de jetipti. Tehnologııanyń mundaı segmenti alǵash ret Azııanyń tehnologııalyq damyǵan elderinde – Qytaıda, Japonııada, Koreıa­da, keıinnen Reseıde paıda bolǵan. Al elimizde jańa tájirıbege úrke qara­ǵan­dar kóp bolypty.

Osy baǵdarlamany elimizge alyp kelgen Sergeı Profır jýrnalıstermen kezdesken kezde QR-kodtyń kóme­gi­men beıitte jerlengen marqumnyń fotosýretterin kórip, aýdıojazbalardan da­ýysyn estýge múmkindik bolatynyn aıtypty. Onyń aıtýynsha, jobadaǵy mátinniń mazmunyna tapsyrys berýshiniń ózi jaýapty. О́lilerge arnalǵan sıfrlyq joba avtorynyń aıtýynsha, qoǵam muny ázirge qup kórip otyr. Ázirge bul kúpirlik nemese dinimizge, saltymyzǵa qaıshy degender joq. Eger solaı bolǵan kúnniń ózinde avtordyń mundaı qarsylyqtarǵa aıtar dáleli de bar eken. Sebebi mundaı bastamalardy birden jersinip ketýi de, ha­lyqtyń birden qabyldap ketýi de qıyn.

Qazaqstan musylmandar dinı basqar­ma­synyń baspasóz hatshysy Aǵabek Qonarbaıulynyń aıtýynsha, QR – álemniń damyǵan elderiniń bárinde bar tájirıbe. QR-ǵa uıaly telefondy ja­qyndatyp, ómirden ozǵan azamat týraly tolyq málimet alýǵa bolady. Tájirıbe retinde Astanada shamamen 20 zırattaǵy qulpytasqa ornatylypty. A.Qonarbaıuly aıtyp ótkendeı, qul­py­tasqa QR ornatý azamattyń ótinishi bolǵan kezde ǵana jasalady.

Almatynyń shyǵysy men batysy qabirstanǵa aınalyp ketkenin kó­zi­miz kórip júr. Beıittiń beıit kúıinde qalýyna tiriler jol bermeıtindeı jaǵ­daı qalyptasyp tur. Dintanýshy Qaırat Joldybaıulynyń pikirinshe, rıtýal qyzmetiniń shektik baǵasyn en­gizip, jerleý rásimin retteıtin ýaqyt keldi. Taratyp aıtqanda, qabirge bólinetin jerdiń ólshemin qalypqa túsirý kerek. «Munyń bárin zańdy túrde ret­teýge bolady. Tek qana múftııat óz ustanymyn bildirýge, zırat turǵyzý, jerleý tártibin usynýǵa tıis», deıdi Q.Joldybaıuly.

 Kók tiregen kúmbezder

Almatydaǵy salttyq qyzmet kórsetý kombınaty dırektorynyń orynbasary Marat Ismaılov bizben áńgimesinde beıit basyndaǵy «báseke» este joq zamanda da bolǵanyn aıtty. Biraq tarıhtyń jadynda kók tiregen kúmbez emes, adamnyń artynda qaldyrǵan haty, isi qalady. Damyǵan elderde bul másele júıelendi, qalypqa tústi. Tarıhtan sabaqtasaq, Osman patshalarynyń tusynda marqum­nyń «basyn qaraıtý» básekege aınalyp ketkeni sonshalyqty, qabir basyna altynmen aptalǵan qulpytastardan bas­tap záýlim saraılarǵa deıin salynypty. Túrkııada Atatúrik bul salada da tártip ornatqannan keıin túrik molalarynyń basyna qoıylatyn qulpytastar stan­dart­talǵan. Túrkııanyń barlyq eldi me­kenderdegi qabir bir-birine uqsaı­ty­nyn sol elge barǵanda talaı ret baı­qaǵanbyz. Qorshalmaǵan, shaǵyn ǵana mármár tastarǵa marqumnyń aty-jóni, dúnıege kelgen, baqılyq bolǵan kúnderi ja­zyl­ǵan.

Osy maqalany jazýǵa daıyndyq barysynda Almatydaǵy ortalyq zırat pen «Keńsaı-1» men «Keńsaı-2» degen zırattardy bir-birimen salystyryp kórdik. Alǵashqy eki qorymdaǵy eskertkishterdiń basym kópshiliginde portrettik mazmun basym bolsa, sońǵysynda sán-saltanat basym. Bul ózgeris 2000 jyldan beri paıda bolǵan zırattarda kóbirek baı­qalady.

«Keńsaıdyń eń bıigindegi keıbir eskert­kishterdiń quny 100 myń dollar­dan asyp ketedi. Shamasy jetkender fransýz dızaınerlerine tapsyrys beredi. Týystary nemese ata-anasy marqumnyń basyna záýlim eskertish qoıý arqyly ózderiniń jaraly janyna daýa izdeıtinin bilemin. Alǵashqy sát­te munyń báriniń ótkinshi ekenin sanań qabyldaı almaıdy. Kenetten oı­syrap qalǵan keńistikti áıteýir bir nár­s­emen tolyqtyrǵysy keletin aldamshy sezim. Jaqyn adamyńnan aıy­­rylý ońaı emes, bárimiz sol joldan ótkenbiz. Ana dúnıelik bolǵan áke-shesheni, baýyrdy, artynda qalǵan per­zent­teri, birge týǵandary, kózin kórse nemereleri izdeıdi. Odan arǵy tolqynǵa – bótensiń. Bul – tabıǵattyń zańy», deıdi M.Ismaılov.

Onyń aıtýynsha, salttyq qyzmetke qatysty zańsyzdyqtyń bári aýrýhanada, máıithanadaǵy asa qupııa sanalatyn aqparattardyń syrtqa shyǵyp ketýimen bastalady eken. Basqasha aıtqanda, keıbir jekemenshik kompanııalar artynda qalǵan týystarynyń esigin qaǵyp ózderiniń «qyzmetterin» usynatyn kórinedi. 2019 jyly Astanada quqyq qorǵaý qyzmetkerleriniń qaza tapqandar týraly derekterdi jerleý qyzmetterine sat­qany týraly aqparattan janymyz túrshikken. Sol kezde Sybaılas jem­qorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi prevensııa departamentiniń basshysy Anar Jarova jerleýmen aınalysatyn kompanııalar ókilderi qaıǵyly oqıǵadan keıin qaıtys bolǵan kisiniń úıine birden keletin jaǵdaılar jıi kezdesetinin aıtqan. Anyqtalǵandaı, qaza bolǵan azamattardyń jeke deregin «102» derekter bazasynan syıaqy úshin polısııa qyzmetkerleri bergen. Nátıjesinde, Astananyń Almaty jáne Saryarqa aýdandarynyń polısııa basqarmalary kezekshi bólimderiniń 9 qyzmetkeri (kóbisi maıor shenindegi) qyzmettik tár­tipti óreskel buzǵany, quqyq qorǵaý or­ga­nyna kir keltiretin teris qylyq jasaǵany úshin qyzmetten bosatyldy.

«Mundaı jaǵdaı ózimniń de basymnan ótti. Osydan birneshe jyl buryn Almatyda aýrýhanada jatqan anamnyń qaıtys bolǵany týraly habarlady. Jınalyp, jolǵa shyqpaı jatyp, ózderin salttyq qyzmet kórsetetin kompanııa ókilderimiz dep tanystyrǵan jas jigit esigimdi qa­ǵyp, jerleý rásimderin uıymdastyryp bere alatynyn aıtyp tur. Jalpy, bul máseleni osyǵan deıin de birneshe ret kóterdim, tipti birneshe mınıstrlik deńgeıinde baıandama jasadym. Mundaı rásimdik qyzmet kórsetý bıznesin shyrmap alǵan sybaılas jemqorlyqtyń qursaýyn ydyratýǵa ázirge eshkimniń shamasy keler emes. Sebebi memleket rıtýaldy qyzmet nary­ǵyn­daǵy baǵany rettemeıdi, osy qyzmet túrimen aına­ly­sý úshin lısenzııa da qajet emes. De­mek bul sala kóleńkedegi «yq­paldy kókelerdiń» qolyndaǵy maı­shel­­pek», deıdi M.Ismaılov.

Ol sóz arasynda esh jerde tirkel­me­gen birneshe kompanııa týraly bile­tinin de aıtyp ótti. Olarǵa keńseniń de qajeti joq. Qolynda aqparat berýshilerdiń jáne qaıtys bolǵan adamnyń jaqyn týysynyń mekenjaıy jazylǵan uıaly telefony bolsa, boldy. Katafalkini basqalardan 25-30 myń teńgege jalǵa alyp, qaraly úıge 40-50 myń teńgege usynady. Qordaıdaǵy mármar tasty qashap, Almatyǵa ákelý 30-50 myń teń­geniń aınalasynda bolsa, «qara agent­tik­terdiń» aralasýymen 150-200 myńǵa deıin ósip ketedi.

 Keńsaıda jer – tegin

Almatydaǵy rásim qyzmetterin kór­setý kombınaty Almaty ákimdigine qa­raı­dy. Qaladaǵy 70 zırattyń bári – solardyń qaraýynda. Sarapshynyń aıtýynsha, jerleý men rásim qyzmetterin kórsetý – eki bólek mindet. Halyq tek jerleý qyzmetin tóleıdi. Jer ko­dek­sine sáıkes, zırattarǵa bólingen jer ortaq qoldanysta bolǵandyqtan aza­mat­ta­ry­myzǵa tegin beriledi.

«Jer úshin aqy alýǵa eshkimniń ha­qysy joq. Zırattaǵy jer marqum bolǵan adamnyń qaıtys bolǵanyn rastaıtyn medısınalyq qujat negizinde beriledi. Bireýdiń ólimimen ómirin túzeıtin keı deldaldar osy qyzmet túrlerine aspan­da­ǵy baǵany qoıyp alyp, bıznesin dóńgeletedi. Salttyq qyzmet kórsetetin zań zırat basyna qoıylatyn qulpy­tas­tardyń ólshemin, jerleý baǵasyn retteıdi. Bizge marqumnyń aty-jóni men ómir súrgen jyldary jazylsa, boldy. Zań túzelse, kóleńkeli bıznestiń de joly kesiledi», deıdi M.Ismaılov.

Biraq buǵan almatylyqtardy sendirý qıyn bolyp tur. «Keńsaı» almaty­lyq­tardyń uǵymynda ulttyq panteon retin­de qalyptasyp qalǵan. Qoǵamda shamasy kelgenniń bári aqyrettik mekenin Keń­saı­dan saılap qoıǵysy keletinder da kóbeıip barady. Esenǵalı aqyn aıt­paq­shy, «Keńsaıdyń joly – qıyn jol, ony qıyndatqan – tiriler».

«Meniń jumys kúnim ózimizge qarasty qabirstandardy aralaýdan bastalady. Osydan bes-alty jyl buryn «Keńsaı-2» qorymynan jer saýdalap júrgen bir jekemenshik kompanııa ókilderin ustap aldyq. Osy sátti paıdalanyp mynany aıtqym keledi. Jerleýge qatysty keıbir zańsyzdyqtar bizdiń baqylaýymyzdan tys júrip jatyr. Jerleý, salttyq rásimderge qatysty zańnyń ne sebepten keshigip jatqanyn túsinbeımin. Qabir qyzmeti ındýstrııasyndaǵy kóleńkeli bıznestiń Almatydaǵy jyldyq aınalymy mıllıardtardan asyp ketýi múm­kin degen derekter bar. Zańnyń joǵynan adamdar aqyrettik oryn­daryn da satyp alyp jatyr. Aqyn Nurlan Máýkenuly aıtpaqshy, «óli­niń qamyn tiri jep, tiriler bir-birin jep júr». Bizde tirilerdiń quqyǵyn qorǵaıtyn zań kóp. Biraq marqumdardy sońǵy saparǵa shyǵaryp salý máselesi zańdastyrylmaǵandyqtan zańsyz bıznestiń qolyndaǵy kúlshege aınaldy. Mundaı zań marqumnyń artynda qalǵan balalaryna, týǵan-týystaryna salmaq salmaý úshin kerek», deıdi M.Ismaılov.

Osy oraıda Almatydaǵy salttyq qyzmet kórsetýmen aınalysatyn kom­panııa­lardyń birimen habarlastyq. О́zin Natalıa Ignatova dep tanystyrǵan maman 2015 jylǵa deıin Almatydaǵy qurylys kompanııalarynda dızaıner-sáýletshi bolǵan. Tapsyrys azaıyp, tirliginen mán kete bastaǵan soń osy kásipke aýysqan.

N.Ignatova bizben áńgimesinde beıit basyndaǵy qulpytas sáýletinen sol eldiń ulttyq sáýlet óneriniń erekshe­lik­teri baıqalyp turatynyn aıtyp berdi. О́zbek zııalylarynyń panteony Farabı dańǵylynda ornalasqan. Sha­ǵyn ǵana bolsa da, keremet abattan­dy­rylǵan. Sebebi kez kelgen elde bul baǵyt sáýlet óneriniń bir baǵyty dep qarastyrylady. AQSh qoǵamynyń beıit qulpytasyna degen kózqarasy barynsha salqynqandy. Eskertkish kóle­mi tek aty-jóni, dúnıege kelgen, ket­ken kúnderin kórsetken kishkentaı ǵana belgitaspen ǵana shekteledi. AQSh qoǵa­my­nyń beıitterge degen kózqarasy biz­diń ólshemmen qaraǵanda túkke jary­maı qalǵan. Úlken qulpytastardy jáne eskertkishterdi sırek kóresiz, mú­sin­der­di, perishtelerdi, júrekterdi, kóger­shinderdi, tipti qabirtasqa ja­zyl­ǵan oda sózderdi sırek kóresiz. Fransııanyń ońtústigindegi Nıssa qorymyndaǵy árbir beıit basyndaǵy qulpytas – bul dúnıede qalǵandardyń bar muńyn, basqa álemge ketkenderdiń nury men úmitin bildiretin músinder ansambli. Al postkeńestik elderdegi, ásirese Qazaqstandaǵy beıit basyndaǵy eskertkishter – solardyń saýat­syz kó­shir­mesi ǵana.

N. Ignatovanyń aıtýynsha, qazaqtyń qaltalylary zırat kóterýge kelgende aqshanyń mórine de, betine de qara­maı­dy. Tek ózgeniń zıratynan bıik, ásem jáne aıbyndy bolsa, bolǵany. Al biz óz kezeginde tek beıitterimiz ǵana emes, aqyl-parasatymyzdyń da, tur­my­sy­myz­dyń da ózgelerden erekshelenip turǵanyn qalaımyz...