Bir qolymen besikti, bir qolymen ǵylymdy terbetken qazaq qyzdary týraly únemi aıtylýǵa, jıi jazylýǵa tıis. О́ıtkeni olar otbasyna, aınalasyna qandaı meıirimdi bolsa, óz isine de dál sondaı adal. Búgingi keıipkerimiz balalyq shaqta úı jınaýǵa kómektesetin robottar bolsa dep armandapty.
О́ıtkeni aýyldaǵy qarashańyraqtan jaqsy-jaısańdar, kórshi-qolań úzilmeıtin edi. Anasyna kómektesip júrip, «osy ýaqytymdy kitap oqýǵa jumsasam» degen bala qııal ony alǵa jetelep, ınnovasııalardy, jobalyq qarjylandyrýdy basqarý, energetıkadaǵy qurylys, halyqaralyq jáne kvazımemlekettik uıymdardaǵy ınfraqurylymdy damytý boıynsha mol tájirıbesi bar jahandyq deńgeıdegi bilikti maman deńgeıine jetkizedi. Onyń esimi – Ásel Aıapova.
Oral óńiriniń týmasy óz bilimin shyńdap, jasyl energetıka, turaqty damý jáne klımattyń ózgerýi, jasyl tehnologııalar ınnovasııasyn qarjylandyrý salasynda kóshbasshy retinde úlken qyzmet atqardy. Bilimge degen yntyzarlyq pen boıyndaǵy kúsh-jiger ony AQSh-tyń AES korporasııasynyń energetıkaǵa arnalǵan jahandyq drondyq ınnovasııalyq baǵdarlamasynyń dırektory jáne Energetıkadaǵy drondar men robottar halyqaralyq koalısııasynyń, Amerıkadaǵy «Women and Drones» qaýymdastyǵy keńesiniń múshesi laýazymyna kóterdi.
Adamdy alǵa jeteleıtin arman bolsa, sol armanmen qaýyshtyratyn tabandy eńbek, júıeli bilim ekeni anyq. Únemi izdeniste júretin adamdar týraly jıi estımiz. Biraq olardyń sol deńgeıge qalaı jetkenin, qanshama qıyndyq pen mehnatty bastan keshkenin kóbimiz bile bermeımiz. Biz sóz etip otyrǵan Ásel de óz salasynyń bilgir mamany bolý úshin kóptegen qajyrly eńbek men qulshynystan altyndaı ýaqytyn aıaǵan emes.
Ekonomıka mamandyǵy boıynsha Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetin bitirgen ol, «Qazaqstannyń ınvestısııalyq qory» AQ, «Samuryq-Qazyna» AQ ınvestısııalyq jobalarynyń bas menedjeri, «Astana-Nedvıjımost» AQ jobalardy qarjylandyrý departamentiniń dırektory bolyp, laýazymdy ári jaýapty jumys atqarýǵa bel sheshe kiristi. Analıtık, ekonomıst bolyp júrgen onyń energetıka salasyna qadam basýy da bir retki sátti tańdaýynyń jemisi edi. Sol sátti esine alǵan ol «ádepkide AES korporasııasynyń qarjy bólimine túıindeme jibergen edim. Úsh týrdan ótken soń, kompanııa ókilderi joba basqarýǵa jaýaptylardyń rezervine tirkep qoıǵanyn aıtty. Eki aıdan keıin Shyǵys Qazaqstan oblysynda bastalatyn jańa jobanyń jetekshisi qyzmetine taǵaıyndalǵanymdy habarlady. Sóıtip, О́skemenge otbasymmen qonys aýdaryp, onda elektr stansasynyń qurylysyn keńeıtý komandasynyń basqarýshysy boldym. Búginde energetıka salasynda eńbektenip júrgenime 10 jyldan asty», dedi.
Tyńǵylyqty jumys nátıjeleri men kópjyldyq ozyq tájirıbesi oǵan AES korporasııasynyń bas keńsesine (Arlıngton qalasy, Vırdjınııa shtaty, AQSh) baryp jumys isteýge múmkindik jasady. Joǵary bilim men jaýapkershilikti qajet etetin mundaı jumysqa qalaı qol jetkizgenin Áseldiń ózi aıtyp berdi.
– Elde júrgende AES korporasııasynyń eki iri jobasyn iske asyrdym. Amerıkadaǵy basshylyq birinshi jobany halyqaralyq standartpen salystyra otyryp, joǵary baǵalaıtynyn aıtty. Bul jobany iske asyrýda biraz aqsha únemdep, anaǵurlym qaýipsiz nysan etýge tyrystym. Al basshylyq usynǵan ekinshi jobanyń júgi men jaýapkershiligi birinshige qaraǵanda aýyr boldy. Memleketten ruqsat alý, halyqaralyq banktermen baılanys ornatý ońaı bolmady. Degenmen munyń barlyǵyn tııanaqty oryndap shyqqan soń, Amerıkadaǵylar meni daryndylar pýlyna engizip, halyqaralyq jobalarǵa jumyldyratyn mamandar qataryna qosty. Men aıtqan ekinshi joba bitkeli jatqanda Eýropadaǵy túrli uıymnan usynystar túse bastady. Odan bólek, elimizdegi naryqta bir-birimizdi jaqsy tanıtyndyqtan, otandyq holdıng basshylary da laýazymdy qyzmetke shaqyrdy. Muny estigen Amerıkadaǵy basshylyq belsendilik tanytyp, Arlıngtondaǵy bas keńsege jumysqa shaqyryp, drondar men robottardyń jumysyn baqylaıtyn, quramynda qyzyq ta qıyn jobasy bar baǵdarlamanyń jetekshisi bolý týraly usynys aıtty. Buryn-sońdy mundaı ispen aınalysyp kórmegen soń, qyzyǵýshylyǵym artyp, aqyrynda 2017 jyly otbasymmen Amerıkaǵa kóship keldim. Biraq munda kelgende barlyǵyn nólden bastaý qajet boldy. Basshylyq tyń ıdeıasy bar strategııany iske asyrý úshin komanda jasaqtaýdy mindettedi. Sol ýaqytta 15-ten astam elge qyzmet kórsetetin baǵdarlamanyń jumysyn baqylaýmen boldym. Aqyrynda bizge júktelgen mindetti oılaǵannan da asyra oryndap, búginde drondar men robottar jónindegi baǵdarlamalar arasynda kóshbasshy uıymǵa aınaldyq. Osy rette drondar men robottardyń tıimdiligi joǵary ekenin aıtqym keledi, – deıdi Ásel Aıapova.
О́zine sengen talapty Ásel álemniń 14 elinde 600-den astam qyzmetker tartylǵan jahandyq ınnovasııalyq baǵdarlamany basqaryp, ózin shyńdaýǵa, jańa ıdeıalar ashýǵa talpynys jasaıdy. Onyń basty mindeti – 100-den astam túrli kásipke robottehnıkany engizý. Atalǵan jobanyń tıimdiligi men tehnıka qaýipsizdigin arttyrý úshin energetıka salasynda dron men robottehnıkany qoldanyp, biregeı ınnovasııalyq sheshimder jasaýǵa muryndyq boldy. Ol jetekshilik etken baǵdarlama AQSh energetıkasy men ǵalamdyq ushqyshsyz avıasııa salasynda joǵary baǵaǵa ıe boldy. Sonyń nátıjesinde onyń komandasy «AUVSI Award 2018» halyqaralyq saıysynda ekinshi oryndy, taǵy bir saıysta úshinshi oryndy ıelendi. Al halyqaralyq «S&P Platts Global Energy Award 2018» baıqaýynyń «Jyldyń kommersııalyq tehnologııalary» baǵytynda Ásel bastaǵan ujymnyń jobasy top jardy. Osynyń bárine Ásel Aıapovanyń eńbegi sińdi. 2017 jyldan bastap ol 16 eldi qamtıtyn energetıka salasynda drondardy qoldanýdy damytý jónindegi jahandyq ınnovasııalyq baǵdarlamanyń (AES Innovative Global Drone Program) dırektory mindetin atqarady.
Ol óz salasynda bilikti maman ǵana emes, tańdaýly kóshbasshy bola bildi. Oǵan qolǵa alǵan jobalarynyń jemisti nátıjesi dálel bola alady. Ásel osyǵan deıin AES korporasııasyndaǵy APEX jahandyq baıqaýlarynyń júldegeri, Dúnıejúzilik turaqty damý qaýymdastyǵyndaǵy úzdik joba ıesi (Aýstralııa), BUU Eýropalyq ekonomıkalyq komıssııasy janyndaǵy áıel kásipkerlerge arnalǵan forýmdaǵy úzdik joba ıegeri (Izraıl) atanǵan talant ıesi.
Osy maqalany jazyp otyryp, keıipkerimizdiń áleýmettik jelilerdegi paraqshalaryn sholyp shyqtyq. Ár jazbasynda ǵylym men bilimge qol jetkizgen qazaq qyzynyń ómirge, óziniń aınalasyna, eline degen ińkárligi menmundalap tur. Tipti ol alyp Amerıkanyń astanasynda jubaıymen birge balalaryn qazaqy tárbıemen ósirip, urpaqtaryna ana tilin jetik úıretipti. Qyzmette bilikti maman, otbasynda janashyr ana, qoǵamda úlgili áıel bola bilgen onyń júrip ótken joly óz arman jolynda kúresip júrgen ár adamǵa taptyrmas sabaq. Aıtpaqshy, onyń kóz maıyn taýysyp jazǵan «О́z mansabyń – mańyzdy joba» atty kitaby jaqynda qazaq tilinde jaryq kórgenin estip, osy bir qazaq qyzyna degen súıinishimizdi jasyra almadyq. Bul jetistigi týraly bylaı dedi: «Qyzmet jolymda túrli jaǵdaımen betpe-bet keldim. Bul osy joldyń ár kezeńinde jańa mashyq, jańa izdenis pen jańa bilimdi qajet etetini sózsiz. Men tabysty mansap qurýǵa kómektesetin aqparattyń barlyǵy bir kitapta bolsa eken dep oılaıtynmyn. Alaıda mundaı kitap qolyma túspedi. Sosyn ony ózim jazýǵa bekindim. Bul kitapty jazýdaǵy basty maqsatym – mansapty josparlaý, kópshilik aldynda emin-erkin sóıleý, komandany durys basqarý jáne kommýnıkasııa sııaqty biliktilikke qatysty barlyq derekti bir jınaqqa toptastyrý. Sondaı-aq jyldar boıy jınaǵan tájirıbem boıynsha mansapty josparlaý men basqara bilýdegi mańyzdy máselelerdi júıelegim keldi».
Atalǵan kitaptyń artyqshylyǵy ony kez kelgen oqyrman óz qajetine paıdalana alady. Joǵary synyp oqýshysynan bastap, jas mamandar, kásibı mamandar men ýnıversıtettegi oqytýshylarǵa jaqsy oqýlyq bolary daýsyz. Qazirgi tańda «Jobalardy basqarý» taqyrybynda ekinshi kitabyn jazý ústinde.
О́ziniń jemisti eńbeginiń nátıjesinde Ásel Aıapova álemniń 100 úzdik joba menedjeriniń reıtıngine endi. Sonymen qatar 2019 jyly «Qazaqstannyń 100 jańa esimi» respýblıkalyq baıqaýynyń jeńimpazy atandy. Ol iri jobalarda laýazymdy qyzmetter atqaryp qana qoımaı, jas ǵalymdarǵa, ǵylym jolyna túskenderge bilimi men tájirıbesin bólisip, tálimgerlikke basa nazar aýdaratynyn aıtady. Aıta ketsek, Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıteti ekonomıka fakýltetiniń arnaıy tálimgeri jáne energetıka, prodjekt- menedjment, joǵary tehnologııalar salalarynda talantty Qazaqstan jastaryna, «Samuryq Qazyna» korporatıvtik ýnıversıtetiniń jas mamandaryna tálimgerlik qyzmetin qosymsha atqaryp júr. 2019 jyly Ásel daryndy qazaq jastaryna óziniń jeke tálimgerlik baǵdarlamasyn uıymdastyryp, olarǵa úmit shyraǵyn jaǵýǵa nıettenipti. «Men áleýmettik jáne qaıyrymdylyq maqsattaǵy jobamdy maqtan tutamyn. Jeke tájirıbem men bilimimdi aqysyz usyna otyryp, olarǵa kem degende 135-150 saǵat ýaqyt bólemin. Bul – elimniń damýyna qosqan úlesim», deıdi Ásel. Bizge tanys jobalardyń biri – «iQanat» bilim berý qorynda aýyldaǵy talantty jastardy qoldaý maqsatynda mesenat rólin abyroımen atqaryp keledi. Bul qor aýyldyq jerlerden shyqqan daryndy jastarǵa múmkindik berip, olardy bedeldi joǵary oqý oryndaryna túsýge dánekerlik jasaýǵa baǵyttalǵan.
Búgingi tańǵa deıin jınaqtalǵan bilim men eńbektiń arqasynda Ásel amerıkalyq ACPA jáne qazaqstandyq AREK jasyl energetıka, «Women in Energy», halyqaralyq jobalardy basqarý IPMA qaýymdastyqtarynyń, jobalardy basqarý ınstıtýtynyń (PMI), energetıkadaǵy drondar men robottar jónindegi halyqaralyq koalısııanyń saraptamalyq keńesiniń, AES jasyl tehnologııalar komıteti jáne AQSh taǵy Edison Electric Institute (EEI) ushqyshsyz avıasııalyq júıeler boıynsha (UAS) jumys tobynyń múshesi sanalady. Sondaı-aq Federaldyq avıasııa agenttiginiń saıasatyn ázirleýge qatysqan.
2020 jyldyń jeltoqsanynda Ásel Álibekqyzy AQSh-tyń Duke ýnıversıtetindegi Duke Fuqua bıznes mektebin Executive MBA-men aıaqtady. Onyń endigi maqsaty – alyp Amerıkadan alǵan tájirıbesin elimizdiń ǵylym salasyn damytýǵa arnaý. «Elge qashan oralasyz?» degen suraǵymyzǵa: «Úsh jyldan keıin otbasymmen birge elge oralamyn. Syrtta alǵan bilimimdi qoldanyp, elimniń damýyna óz úlesimdi qosamyn» dep jaýap berdi. Eńbegi eren, qadamy batyl, jospary anyq Áseldiń aldaǵy ýaqytta elimiz úshin tyń jobalar jasap, ǵylymnyń zaý bıiginen kórinerine senimimiz mol.