Byltyr qarasha aıynda Oksford ýnıversıteti, «Reuters» jýrnalıstıkany zertteý ınstıtýty jýrnalıstıka salasyndaǵy jańa jumys formatyna baılanysty zertteý nátıjelerin jarııalady. Bul eńbekte pandemııadan keıin qalyptasqan ahýalǵa baılanysty redaksııalardyń jańalyqtar bólimin qaıta qurý, ıkemdi jáne gıbrıdti jumys júıesin engizý máselesi qarastyrylǵan.
Esep 39 eldegi 136 jańalyqtar basylymynyń jetekshilerimen júrgizilgen saýaldama men tereńdetilgen suhbat nátıjelerine negizdelgen. Zertteý nátıjesi uıymdardyń 61%-y ıkemdi jumys kestesin engizgenin, al 20%-y pandemııaǵa deıingi jumys úlgisine oralýǵa nıetti ekenin kórsetti. Sonymen birge qalyptasqan jaǵdaıǵa baılanysty medıa ındýstrııa salasynda týyndaǵan máselelerdi júıeleýge múmkindik berdi.
Pandemııa kezindegi májbúrli túrde qashyqtan jumys isteý qyzmetkerlerdiń ıkemdi de ońtaıly jáne derbes jumys isteýge degen umtylysyn jedeldetetin jol baryn, qalypty jumys tásilimen birge jańa, ońtaıly jumys formaty barlyǵyn kórsetken edi. 2021 jylǵy bolǵan zertteýde jańalyq ındýstrııasynyń jetekshileri óz uıymdary gıbrıdti jáne ıkemdi jumys formatyna kóshýdi qoldaıtynyn bildirdi.
Búginde redaksııalardyń jumys tártibi jańa, ońtaıly jumys formatyna sáıkes ózgerip qaıta qurylyp jatyr. Respondentterdiń 61%-y óz uıymynda gıbrıdti jáne ıkemdi jumys túri kóbirek engizilgenin kórsetti. Saýaldamaǵa qatysqan jetekshilerdiń 57%-y óz uıymynda bul másele boıynsha jaqsy jumys júrip jatyr dep esepteıdi. Sonymen birge saýaldamaǵa qatysýshylardyń 20%-y óz uıymy jumys barysyna keıbir ózgerister engizgenimen, negizinen pandemııaǵa deıingi úırenshikti jumys úlgisine qaıta oralǵysy keletinin aıtty.
Keıbir jaǵdaıda uıymdardyń pandemııadan keıin keńsege qaıta oralý jospary qyzmetkerler men jumys berýshi jetekshiler arasyndaǵy kelispeýshilikter men daýǵa ákelip otyr. Mysaly, 2022 jylǵy qyrkúıekte myńnan astam qyzmetker úshin qarsylyq bildirý sebepteriniń biri – The New York Times-tyń «keńsege oralýǵa» qatysty jańa saıasaty edi.
Saýaldamaǵa qatysqan sala jetekshileriniń 57%-y gıbrıdti jáne ıkemdi formatqa kóshkennen keıingi óz uıymy jumysynyń sapasyna oń baǵa berdi. Redaksııalarda gıbrıdti jáne ıkemdi jumys túrin engizý tásili boıynsha respondentterdiń jaýaby tómendegideı boldy: 49%-y qyzmetker aptasyna nemese aıyna mindettelgen kúnderi keńsede bolýy keregin; 29%-y qyzmetker keńsege kelýi mindetti kúnder sanyn ózderi belgileıtinin; 5%-y mamannan kóp jaǵdaıda úıden jumys isteýin talap etetinin atady.
Microsoft óziniń jyl saıynǵy Work Trend Index esebinde gıbrıd modelde jumys isteıtin qyzmetkerlerdiń 38%-y óziniń eń úlken problemasy retinde keńsege qashan jáne ne úshin kelý kerektigin bilý ekenin aıtqan edi. Bul máseleniń sheshimi retinde esepte jetekshilerdiń keńsege kelip jasaýǵa turatyndaı deńgeıde jumys uıymdastyrý qajettiligi usynyldy.
2021 jylǵy esepte aralas jáne qashyqtan jumys isteýge kóshýdiń negizgi artyqshylyqtarynyń biri – tıimdilik pen ónimdiliktiń joǵarylaýy dep kórsetilgen edi. 2022 jylǵy saýaldamaǵa qatysqandardyń kópshiligi bul formattyń ónimdilikke aıtarlyqtaı aıqyn áserin, yqpalyn baıqamaǵan: olardyń 45%-y gıbrıdti jáne ıkemdi jumysqa kóshý ónimdilikke oń nemese teris áserin tıgizdi dep sanamaıdy, al 38%-y onyń oń áser etkenin aıtady.
Pandemııa kezinde kóp adam úıden jumys isteýge májbúr boldy jáne bul jaǵdaı olardyń jeke ómiri men kásibı ómiri arasyndaǵy ádettegi shekarasynyń ózgerýine ákelgeni anyq. Bul olardyń óz ómiriniń keıbir aspektisin, sonyń ishinde jumystyń rólin qaıta qaraýyna yqpal etip otyr. Keıbir qyzmetkerler jumystan jappaı ketse, keıbireýi úshin ıkemdi jáne qashyqtan jumys tártibi osy problemaǵa jaýap retinde qarastyrylyp otyr.
Saýaldamaǵa qatysqan jetekshilerdiń úshten biri (33%) óz redaksııasyn ózgertýde basty basymdyqty genderlik ártúrlilikke beretinin atap ótse, al 32%-y basymdyq retinde etnostyq ártúrlilikti kórsetti. 2021-2022 jylǵy zertteýlerde jıi kóterilgen máselelerdiń biri – jańalyq taratý bóliminde turaqty qyzmetkerlerdiń bolmaýynyń «osmos oqytý» (learnings by osmosis) úderisine qaýip tóndirýi. Osmos oqytý – bul tájirıbesi bar áriptesterdiń minez-qulqyn baqylaý jáne redaksııada bolǵan kezdeısoq áńgimelerge qatysý jáne tyńdaý múmkindiginiń arqasynda tájirıbesiz qyzmetkerlerdiń úırenýi.
Redaksııa ujymynda úzdiksiz bilim berý mádenıetin ilgeriletý úshin respondentterdiń 69%-y uıymda qajet daǵdylardy oqytý, 47%-y kóshbasshylyq qasıetterdi damytý, 46%-y tálimgerlik jáne 45%-y basqarý baǵdarlamalary júrgizilip jatqanyn atap ótti. 2021 jyly The New York Times redaksııada jumys mádenıetin damytýǵa jáne qyzmetkerleri úshin paıdaly orta qalyptastyrý maqsatynda Mádenıet jáne mansap bólimin ashty.
Álemdegi iri jańalyqtar uıymdarynyń bul baǵyttaǵy is-áreketteri talantty damytý mańyzyn moıyndaýdyń, ártúrlilikti ilgerletýdiń jáne medıa ındýstrııada ınklıýzıvti jumys ortasyn qurýdyń mańyzdy ekenin kórsetedi. Eń aldymen, bul qazirgi zamanaýı talaptar men suranystarǵa saı bolý úshin jumystyń jańa tásilderi men ádisterin únemi jetildirip, damytyp otyrý qajettiliginen týyndap otyrǵanyn atap ótken jón.
Dýlat О́TEǴALI,
«Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýty» sarapshysy