Qazaq qoǵamy qylmys ataýlydan ada emes. Ásirese otandyq ekonomıkanyń órge basýyn tejeıtin, tipti turǵyndardyń senimine selkeý túsiretin qylmystyń qaýiptisi – sybaılas jemqorlyq. Jegi qurtqa aınalǵan qylmystyń bul túri sharpymaǵan sala qalmady. Bárinde de jeń ushynan jalǵasqan sybaılastyqtyń táýekeli baıqalyp júr.
Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi Atyraý oblystyq departamentiniń basshysy Erulan Serikqalıevtiń málimetinshe, jemqorlyq táýekeliniń aldyn alý úshin memlekettik satyp alý josparyna monıtorıng júrgizilip keledi. Máselen, densaýlyq saqtaý salasyndaǵy mekemelerdegi osyndaı josparǵa júrgizilgen monıtorıngtiń qorytyndysymen sońǵy eki jylda 81 mln teńgeden astam qarjy únemdelip otyr.
«Geolog eldi mekenindegi emhanada memlekettik satyp alý portaly arqyly 30 medısınalyq kreslony satyp alý jospary bolǵan. Departamenttiń usynysymen bul emhananyń josparynan 24 mln teńgeden astam qarjy únemdeldi. Alaıda densaýlyq saqtaý basqarmasyna qarasty keı aýrýhanalar kásipkerlerge qaryzyn tolyq qaıtarmaı otyr. Qazir aýrýhanalardyń 208 bıznes sýbektisine qaryzynyń jalpy somasy – 1 mlrd 449 565 646 teńge», deıdi Erulan Serikqalıev.
Onyń aıtýynsha, elimizde 2022-2026 jyldarǵa arnalǵan sybaılas jemqorlyqqa qarsy saıasat tujyrymdamasy bekitilgen. Munda sybaılas jemqorlyq deregi úshin birinshi basshynyń jaýapkershiligi kúsheıtilgen. Sondaı-aq sybaılas jemqorlyq derekteri, para berý, paraqorlyqqa deldaldyq jasaý, kásipkerlik qyzmetke zańsyz aralasýǵa baılanysty jaýapkershilik qatańdatylǵan.
Sybaılas jemqorlyqty joıýdyń bir joly – qylmystyń aldyn alý. Osyǵan oraı keıingi jyldary jańadan komplaens-qyzmeti qolǵa alyndy. Jemqorlyqpen kúrestiń jańa túri tıimdiligin baıqatyp otyr. Qazir óńirdegi kvazımemlekettik sektordyń 308 nysanyna komplaens-qyzmeti engizilgen. Bıyl atalǵan qyzmettiń ofıserleri sybaılas jemqorlyq táýekeline 118 ret ishki taldaý júrgizýge tartylǵan.
«Komplaens-qyzmettiń negizgi mıssııasy – mekemeniń jáne qyzmetkerleriniń sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl týraly zańnamany saqtaýyn qamtamasyz etý. Bul qyzmet adaldyq standartyna negizdelgen qaǵıdany baqylaýǵa arnalyp otyr. Mekemeniń mamany ishki taldaý júrgizip, sybaılas jemqorlyq táýekelin anyqtaıdy. Máselen, №2 oblystyq aýrýhananyń komplaens-ofıseri júrgizgen taldaýdyń nátıjesimen memlekettik satyp alý menedjeriniń tarapynan zań buzýshylyq anyqtaldy. Bul aýrýhanada memlekettik satyp alý boıynsha 2021 jyly 67 mln teńge, al byltyr 10 mln teńge bıýdjet qarajaty talan-tarajǵa salynǵan. Al H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıtetiniń komplaens-qyzmetkerleri 8 quqyq buzýshylyqty anyqtap otyr. Munda oqytýshylardyń «Platonýs» júıesi arqyly onlaın formatta stýdentter atynan emtıhan tapsyrǵany, úlgerimi nashar stýdentterdiń baǵasyn kóterý maqsatynda májbúrli túrde aqshalaı syıaqy alý deregi tirkeldi», dep málim etti E.Serikqalıev.
Departament basshysynyń birinshi orynbasary Nurlan Jahınniń aıtýynsha, sybaılas jemqorlyqtyń táýekel kartasyna engizilgen birneshe sala bar. Máselen, bilim salasyna júrgizilgen monıtorıng kezinde sot úkimderine zerdeleý júrgizilip, qylmys jasaý tásilderiniń birneshe túri anyqtalǵan. Máselen, syn maqalalar jarııalamaý úshin BAQ ókilderine para beredi. Al basshylar jaqyn týystaryn qaramaǵyna jumysqa qabyldaıdy. Memlekettik satyp alý konkýrsy boıynsha bıýdjet qarajatyn ysyrap etedi. Tipti jumys istemeıtin «óli jandar» úshin jalaqy aýdarady. Oqýshylardy emtıhan synaqtarynan ótkizý, balany balabaqshaǵa qabyldaý prosedýrasynda da sybaılas jemqorlyq táýekeli baıqalǵan.
«Bıyl oblystaǵy bilim berý mekemeleriniń qyzmetine, onyń ishinde memlekettik bıýdjet qarajatyn josparlaý men paıdalanýǵa, sondaı-aq eńbekaqy tóleý júıesine syrtqy taldaý júrgizildi. Taldaý qorytyndysyna sáıkes birqatar sybaılas jemqorlyq táýekeli baıqaldy. Atap aıtqanda, 12 mektepte is júzinde jumysqa shyqpaıtyn 41 adamǵa negizsiz jalaqy tóleý deregi bar. Shyǵyn kólemi – shamamen 90 mıllıon teńge. Bir adam 4-5 mekemede bir ýaqytta jumys istegen. Keıbir bilim berý mekemeleriniń basshylary laýazymdyq jalaqyǵa qosymsha jalaqy alady. Qosymsha bilim berý kezinde bilim alýshylardan birdeı tarıftik tólem alynbaǵan. Tipti arnaıy pedagogıkalyq bilimi joq adamdardyń jumys istegeni anyqtaldy», deıdi N.Jahın.
Al oblystyq ishki memlekettik aýdıt departamenti basshysynyń orynbasary Jalǵas Boqaevtyń málimetinshe, memlekettik satyp alý zańnamasynyń saqtalmaýy qarjylyq buzýshylyqqa jol ashady. Bıylǵy 6 aıda 47 aýdıtorlyq is-sharanyń qorytyndysymen 827 mln teńgeniń, kameralyq baqylaý kezinde 25 mlrd 816 mln teńgeniń qarjy buzýshylyǵy anyqtalyp otyr. Sybaılas jemqorlyq táýekeli bar úsh is quqyq qorǵaý organdaryna jiberilgen.
Máselen, bıyl qańtarda Jylyoı aýdanyndaǵy №2 orta mektepte 2018-2021 jyldary jumys istemeıtin 2 adamnyń shotyna 5 mln 119 myń 116 teńge bıýdjet qarjysy negizsiz aýdarylǵany anyqtalypty. Aýdıt qorytyndysymen negizsiz tólengen bıýdjet qarajaty keri qaıtarǵan.
Osyǵan uqsas derek Qosshaǵyl aýylyndaǵy mádenıet úıinde de anyqtalyp otyr. Munda 2020-2021 jyldary 2 adammen eńbek sharty jasalyp, olardyń shotyna 992 myń 395 teńge aýdarylǵan. Alaıda aýdıt kezinde atalǵan adamdardyń mádenıet úıinde jumys istemegeni dáleldengen.
Úshinshi derek – Qurmanǵazy aýdanyndaǵy Shortanbaı aýyldyq mádenıet úıine qatysty bolyp otyr. Munda jospardan tys júrgizilgen aýdıtorlyq is-sharalar qorytyndysymen esepshiniń 2022 jyly óziniń banktegi kartasyna 13 mln 184 myń teńgeni aýdaryp alǵany anyqtalǵan. Esepshi zańsyz ıelengen qarjynyń 5 mln 650 myń teńgesin qaıtaryp beripti.
Árıne kez kelgen qylmystyq árekettiń óteýi – jaza. Sot sheshimimen mektep dırektoryna 4 jyl 6 aıǵa bas bostandyǵyn shekteý, al mádenıet úıiniń dırektoryna 3 jyl 6 aı merzimge bas bostandyǵynan aıyrý jazasy taǵaıyndaldy. Shortanbaı mádenıet úıiniń esepshisine 5 jyl merzimge materıaldyq jaýapty laýazymdardy atqarý quqyǵynan, 6 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrý jazasy berildi.
Atyraý oblysy