Bitik egin – el yrysy

Bıyl dıqandar úshin birshama jaısyz boldy. Basty sebep – ylǵal tapshylyǵy. «Qazgıdromet» mekemesiniń málimetine qaraǵanda, óńirde kóktemgi jáne jazǵy maýsym arasynda 76,6 mm ylǵal túsken. Bul – qalypty mólsherden eki ese az. Sá­ýir aıynda 21,8 mm ylǵal tússe, mamyrda 10,6 mm jaýyn jaýdy. Osyǵan oraı egin­niń shyǵymy da árqıly. Máselen, ala­pat eńbekpen ósirilgen eginniń jaıyn tarazy basyna tartqan sarapshylardyń baǵamdaýynsha, yryzdyq mólsheri mynandaı deńgeıde: jalpy alqaptyń 2,2 mln gektary nemese 45,4 paıyzy jaqsy, al 2,5 mln gektar nemese 50,4 paıyzy qana­ǵat­tanarlyq deńgeıde, 201,2 myń gek­tary nemese 4,1 paıyzy nashar. 5,1 myń gektar nemese 0,1 paıyz alqap múlde qýrap ketti. Máselen, Jaqsy aýdanyndaǵy «Jańajol» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń 3,7 myń gektary, «Serp» seriktestiginiń 500 gektary, «Moldybaevtar» sharýa qo­ja­lyǵynyń 30 gektary qýrady. Mundaı jaı Zerendi, Selınograd aýdandarynyń birqatar sharýashylyǵynda bar.

Degenmen jerde ósken dándi jerde qaldyrmaý – paryz. Osy oraıda bıyl egin oraǵyna 8,9 myń astyq kombaıny paıdalanylmaq. Bir jaqsysy, onyń 4,7 myńy – joǵary ónimdi dala kemeleri. Sóz arasynda óńirdiń aýyl sharýashylyǵy qurylymdary materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jyl ótken saıyn jańartyp, jaýapty kezeńde qysqa ýaqyttyń ishinde egindi jınap alýǵa múmkindigin arttyryp otyr. 2022 jyly 4,4 myń dana tehnıka alyndy. Olardyń ishinde astyq kombaındary men júk kólikteri de bar. Mashına-trak­tor parkiniń jyl sa­ıyn ja­ńartylýy dı­qandar úshin kóp kómek. Bul oraıda aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryna memleket tarapynan qoldaý kórsetilip otyrǵanyn aıta ketý de – paryz. Máselen, osy jyly óńirdiń aýyl sharýashylyǵy qurylymdary jalpy quny 43,8 mlrd teńge turatyn 1 535 dana aýyl sharýashylyǵy tehnıkalaryn satyp aldy. Bul, shyn máninde, zor qýatqa ıe bolý emes pe? Joǵaryda aıtylǵan tehnıkanyń 237-si árqıly traktor bolsa, 97-si – astyq kombaındary. Sondaı-aq jumysy ónimdi 40 egis kesheni de alyndy.

Memleket tarapynan kórsetilip jat­qan qoldaýdy aýyl sharýashylyǵy qu­ry­lymdary jaqsy sezinip otyr. Shyn­týaıtynda, osyndaı qoldaýdyń nátı­je­sinde ǵana jumysyn dóńgeletip otyrǵanyn ózderi de jıi aıtady. Kók egin qyltıyp shyǵysymen jer betine bar beınetti birge ala shyǵatyny belgili. Áıtpese kók óskinge zııanyn tıgizetin jaý az ba? Máselen, aramshóp. Bıyl egis alqaptaryn aramshópten aryltý úshin 4,4 mln gektar alqap hımııalyq óńdeýden ótkizildi. Bul kórsetkish mejelengen jospardan artyq. Sharýalar jerdi kútip ustaýǵa beıil, áıtse de tyńaıtqyshtyń baǵasy kóńilderin kúpti etedi. Jomart jer tozbaýy úshin kútimniń kerektigi álmısaqtan belgili. Osy jyly aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryna 9,1 mlrd sýbsıdııa bólindi. Bul degenińiz – al­qap­tardy kútýge qajetti tyńaıtqyshtar qu­ny­nyń qaq jartysy.

О́simdikterdi árqıly juqpaly aýrýdan qorǵaýdyń da máni zor. 250,9 myń gektar alqapta zııankesterden tazartý ju­mystary júrgizildi. Bıyl shegirtke qaýpi de tóngen bolatyn. О́ńirde 42,6 myń gektar jerde shegirtkeden keler apat­­tyń aldyn alý úshin hımııalyq óńdeý ju­mys­tary júrgizildi. Bul oraıda jalǵyz egin alqaptary ǵana emes, memlekettik qordyń 37,1 myń gektary, sondaı-aq aýyl sha­rýa­shylyǵy maqsatyndaǵy 5,5 myń gektar alqap ta óńdelgenin aıta ketýi­miz kerek. О́ńirdiń batys jaq betinde shegirt­ke qaýpi basymdaý bolǵan soń, Jar­qaıyń aýda­nynyń alqaptary kóbirek qorǵaldy. Sondaı-aq Astrahan, Arshaly aýdan­dary­­nyń aýmaǵynda tyńǵylyqty jumys júrgizildi.

Eginge tóner qaýiptiń kóp ekenin aıt­tyq. Sonyń biri – aqbókenderdiń shamadan tys kóbeıip ketýi. Mamandardyń esep­te­ýi­ne qaraǵanda, bizdiń óńirdegi aqbó­ken­derdiń sany ótken jylmen salys­tyr­ǵanda eki ese kóbeıgen. Byltyr 140 myń bas bolatyn bolsa, tóldegennen keıin sany kóbeıgen saıyn dalanyń jelmen ja­rysqan janýarlary óńir dıqan­da­ryn kúndiz kúlkisinen, túnde uıqysynan aıy­ryp tur.

Bitik egin tabıǵattyń peıili men dı­qannyń mańdaı terine baılanysty eke­ni belgili. El yrysy eńbekpen ese­le­­­ne­tinin bıylǵydaı qýańshylyq jyly óńir dıqandary dáleldep otyr. Keı­bir alqaptarda jaıqalyp ósken dándi daqyl­dardyń shyǵymdylyǵy kóńil dem­deıdi. Onyń óz sebebi de bar. Máselen, aýyl sharýashylyǵy qurylymdary osy maýsymda 100 myń tonna mıneraldy tyńaıtqyshty 1,5 myń gektar alqapqa sińirdi. Eńbek ónimdiligin aıǵaqtaý úshin sál ǵana saraptama jasaı keteıik. 2022 jyly 90 myń tonna tyńaıtqysh alynyp, 1,3 mln gektar alqapqa sińirilgen bolatyn. Árıne, bıylǵy kólem – kóp-kórim.

Endigi bir másele, jaýapty naýqan ke­zinde irkilis bolmaýy úshin bar sharýa­shy­lyq janar-jaǵarmaımen qamtamasyz etilýi kerek. Bul oraıda óńirde osy máse­lemen aınalysatyn 18 operatordyń ju­mys istep jatqanyn aıta ketýimiz kerek. Sharýashylyq basshylary bile júr­ýi úshin GosAgro.kz. portalynyń ju­mys is­teıtinin aıta ketken jón. Árbir shar­ýa­shylyq basshysy osy portal ar­qy­ly operatordy tańdaý múmkindigi bar. Belgilengen tártipke sáıkes qajetti kepil­den­dirilgen janar-jaǵarmaıǵa tapsyrys bere alady. Dızel otynynyń munaı óńdeý zaýyttarynan árbir tonna úshin bosa­tylatyn baǵasy 284 myń teńge bol­sa, jet­kizilgennen keıingi kesimdi baǵa­­sy ár lıtrine 273-277 teńgeden aı­nal­maq.

Zor eńbekpen jınalǵan dándi shashaý shyǵarmaı, jaýyn-shashynǵa uryn­­­dyrmaı saqtaý da – basty nazarda. О́ńirde 71 lısenzııalanǵan astyq qa­byl­daý kásiporyndary jumys isteıdi. Olarda 4,7 mln tonna astyq saqtaýǵa múm­kindigi bar. Sál taratyp aıtatyn bolsaq, elevatorlardyń syıymdylyǵy – 3,1 mln tonna. Astyq qoımalaryna 1,6 mln tonna oryn qamdalǵan. Sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń ózderinde 2 mln tonna astyq saqtaıtyn múmkindik bar. Bar jaıdy saraptaı kelgende, óńirde astyq saqtaý múmkindigi tolyq. Búgingi tańda óńir elevatorlarynda 1,2 mln tonna astyq qory bar ekenin de aıta ketýimiz kerek.

Endigi bir jaı mal azyǵyn qamdaýǵa baılanysty. Tórt túlik maldy qatal qystyń tezinen shyǵynsyz alyp shyǵý úshin osy bas­tan qapysyz qamdaný qajet. Mal azyǵyn daıyndaý úshin búgingi tańda qaýyrt jumys atqarylyp jatyr. Mal azyqtyq daqyldar 223,4 myń gektar alqapqa sińi­ril­gen. Onyń ishinde 13,5 myń gektar al­qap­qa júgeri daqyly egildi. Bir jyldyq shóp 137,3 myń gektar alqapqa egilse, kópjyldyq shóptiń kólemi – 45 myń gektar.

Búginde 1,6 myń brıgada shóp daıyndap jatyr. Olar 12 myń traktor, 2,5 myń tirkemeli shalǵy, 2,5 myń shóp taılaǵysh tárizdi tehnıkalardy paıdalanady. Qýań­shylyq jyly bar múmkindikti sarqa paı­dalanǵan lázim. Qazirgi kúnge deıin 890 myń tonna shóp daıyndaldy. Bul – mejelengen jospardyń 68 paıyzy. Shóppen birge súrlem, saban tá­rizdi mal azyǵymen qamtamasyz etý baǵytynda qyrýar ju­mys atqarylyp jatyr. Osy arada mal azyǵyn daıyndaýǵa da memlekettik qol­daý kórsetilip otyrǵanyn aıta ketýge bo­lady. Máselen, osy jyly 105,7 mlrd teńge qarajat bólinse, onyń 46,6 mlrd-y – qaıtarymsyz sýbsıdııa.

Sharýashylyqtardy jeńildetilgen nesıemen qamtamasyz etý de qolǵa alyn­ǵan. Máselen, sharýalarǵa bul ba­ǵytta 59,1 mlrd teńge baǵyttalyp otyr. Sóz arasynda kóktemgi dala ju­mys­taryn jáne kúzgi egin oraǵyn ýa­qtyly, sapaly atqa­rý úshin jeńil­detilgen nesıeni «Keń dala» uıym­dastyryp otyrǵanyn aıta ketsek, ar­tyqtyǵy bolmas. Sondaı-aq qar­jy­­landyrý baǵdarlamasy bo­ıynsha jańa­lyq ta joq emes. Máselen, ta­ýarlyq nesıe de sharýalarǵa septigin tı­gizedi.

Kúzgi egin oraǵy jaz boıǵy bar shar­ýa­­nyń nátıjesi ispetti. Sondyqtan da utymdy ári úılesimdi jumys istesek, el yryz­­dyǵy eselene túser edi.

Aqmola oblysy