Halyqtyń jady – ult jany

Myna beıdaýa mezgilde órkenıet­ter men memleketter, ıdeologııalar qaqtyǵysy órshı tústi. Qarsy jaqtyń mysyn basý jolynda nebir qıturqy amal-áreketter túzilip, paıdalanylyp keledi. Sonyń eń bas­tysy – ózgelerdiń tarıhı jadyn tárk etý, sóıtip moraldyq-adamgershilik, halyqtyq qalpyn barynsha solǵyn­datý. Osy rette Prezıdentimizdiń: «Biz san ǵasyrlyq tarıhymyzdy maqtan etemiz. Tamyry tereń tól shejiremiz – halqymyzdyń mádenı kodynyń ózegi. Ony jan-jaqty zerttep, oı eleginen ótkizýge jáne barynsha dáripteýge qajetti jaǵdaı jasaýymyz kerek. Bul – memlekettiń negizgi mindetiniń biri» dep qadap aıtqan lebizi barshamyzdy qanattandyryp otyr. Iá, altyn ózegi – tarıhı jady jutaǵan halyqtyń qara tobyrǵa aınalyp, súıregenniń qolynda, aıdaǵannyń aldynda kete barmaǵy bar.

Budan eki jyl buryn qasıetti Semeı óńirine baryp qaıttyq. Semeıdegi ámbebap kitaphanada zııaly qaýym ókil­derimen júzdestik. Ǵalymdar men jazý­shylar, óner, qoǵam qaıratkerleri kezek-kezegimen kelisti áńgimeni kes­teleı bergen. Ýáli sóz ıeleri kıeli Shyńǵystaý jerin jahandyq ólshemdegi ekinshi myńjyldyq adamy Shyńǵys qaǵan esimimen etene baılanystyrady ári maqtan tutatyndyqtaryn da jasyryp qala almady. Áńgimeniń bul tusy bizdi de eleń etkizgen. О́ıtkeni áýlıe Abaıdyń ózi eldiń ótkeninen syr tarqata otyryp: «... Mańǵuldan shyqqan halyqtyń biri – bizdiń qazaq. Bizdiń qazaqtyń mańǵuldan shyqpaqtyǵy bizge uıat emes, biraq bizdiń bilimsiz, ǵylymsyz qalmaqtyǵymyz uıat» (Abaı. Eki tomdyq sh.j., II tom, 165-b. «Jazýshy» b-sy. 1986 j.) dep bederlep bergen-di. Osy aýanda basqa-basqa, Abaıǵa áli júgine almaı júrgendigimiz janǵa batady-aq! Shákárim Qudaıberdiuly da «Túrik, qyrǵyz-qazaq hám handar shejiresi» atty maqalasynda Shyńǵyshandy túrkilik tamyrdan tarta moǵol dep baıandaıdy.

Osy Shyńǵystaýda Maıqy bı bas­taǵan qazaqtyń on eki bıi Temirshyńdy aq kıizge otyrǵyzyp, han kótergen. Sondaǵy otyzǵa jýyq rý-taıpanyń bári derlik kúni búginge deıin elimizdiń quramynda. Shyńǵystaý óńirindegi Úlken Orda, Kishi Orda, Han bıigi, bári-bári jurtshylyq jadynda saırap tur. Ári bular túgelimen «Abaı joly» epopeıasynda kórinis tapqan. Abaıdyń kúmbir sandyq zerdesi arqyly jazýshy bulardy barynsha maǵynaly da tereń jetkizgen edi.

Quıyn oınaǵan quba jonda yldıdan shaýyp órge ozǵan kók súńgi oǵlandary­myz asqaqtaǵandy aldyrtyp, taltaqta­ǵan­dy taldyrtyp, tanymasty taǵdyr­dyń degenine ıiltken. Sonymen ádepkide irgeli kórshiniń óńeshinen ótip ketýge shaq qalǵan shaqta óziniń aınalasyn­daǵy rýlastarynyń basyn biriktirip, taǵdyrdyń kúresininde qalyp qalmaýdy kózdegen Temirshyń (Shyńǵys qaǵan) týǵan jurtynyń aıryqsha alqaýymen túgel túrkiniń – kıiz týyrlyqtylardyń barshasyn baýyryna tartýǵa bel býdy. Baıyrǵy túrki qaǵandaryndaı ózin Táńirdiń jerdegi tikeleı ókili sezingen ol Qytaı men Sibir jurtshylyǵyn, Máýrenahrdy baǵyndyryp, Eýropanyń shyǵysyndaǵy elderge erkin jetti. Osylaısha, Shyǵys pen Batystyń arasyna altyn kópir salyp, aıtýly mádenıetterdi ushtastyrdy. Áskerı-azamattyq, demo­kratııalyq arnada damyǵan ózine deıingi túrkilik júıeni jalaýlata taratty. Keıingi Eýropa renessansynyń negizin qalady. Joıqyn passıonarlyq kúsh Altyn Ordadaı alyp memleketke alyp keldi. Eýrazııa keńistigi bir júıege, temirdeı tártipke baǵyndy. Elshiler men saýdagerler emin-erkin qarym-qatynasqa kóshti. Shyǵys Túrkistan, Qytaı, Orta Azııa, Taıaý Shyǵys, Mysyrmen saýda jolǵa qoıyldy. Teriskeı Kavkaz, Edil boıy qalalary jarysa boı kóterdi. Beıbit tirshilik ornady. О́negeli is óris tapty, adamzattyń tarıhynda jańa dáýir bel aldy. Osynaý jalaýly ja­sam­pazdyqtyń jarqylyndaı – altyn bosa­ǵaly, aq ordaly Qazaq eliniń (Altyn Ordanyń tikeleı murageri) dál qazir jahan tórine tóteleı jol salýy táleıli de tabıǵı der edik.

Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaevtyń: «Damyǵan memlekettiń bári tolyq zerttelgen tól shejiresin dárip­teýge aıryqsha mán beredi. Bul iste el tarıhynyń kóp tomdyq jınaǵy basty ról atqarady. Qazaqstan tarıhynyń jańa ǵylymı ustanymdarǵa saı ázirlen­gen kóptomdyq jınaǵy áli kúnge deıin jaryqqa shyqqan joq. О́kinishke qaraı, strategııalyq mańyzy bar osy másele táýelsizdik jyldarynda tolyq sheshimin tappady. Sondyqtan men «Táýelsiz­dik bárinen qymbat» atty maqalamda osy­ǵan arnaıy toqtaldym. Qazaqstannyń akademııalyq úlgidegi jańa tarıhyn jazý týraly bastama kóterdim» degen sáýleli lebizine júregimizben júginemiz. Sol kóp tomdyqta osy maqalamyzǵa arqaý bolǵan kópshilikti kópten tol­ǵan­dyryp júrgen «strategııalyq mańyz­dy» dúnıeler jaltaqsyz keńinen qamty­laryna sengimiz keledi.

Mine, sonda Uly dalamyzda qarań­ǵylyqtan alshaq, rýhy atoılaǵan, jany azat jaısańdar shyǵady alǵy shepke! Memleket basshysynyń pátıhasymen Quryltaıdyń endigi jıyny eldigimizdi aıshyqtar Saraıshyqta ótpek. Kóńil saraıymyz da kóktem atyp, kókke órlep tur dál qazir!

Ámire ÁRIN,

ǵylym magıstri