El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev halyqqa arnaǵan Joldaýlarynda bilim sapasyn jaqsartýǵa basa mán berip keledi. Shynynda da, elimizdegi mańyzdy sala – bilim júıesi. Bul sala ult sapasyn jaqsartýda asa mańyzdy ról atqarady. Jastarǵa jan-jaqty qoldaý kórsetý – memleketimizdiń basty mindetiniń biri.
Ulttyq jáne álemdik ekonomıkada júrip jatqan ıntegrasııalyq úderister eldiń básekelestikke qarsy turý qabilettiligin qamtamasyz etýde bilim berý sapasynyń orny orasan zor ekenin kórsetedi. Bilim berýdi damytýdyń memlekettik baǵdarlamasyn oryndaý úderisinde biz sapaly qyzmet usynýymyz qajet. Qazirgi álemdegi qoǵamdyq-ekonomıkalyq jáne tehnologııalyq ózgerister kúrdeli mindetterdi alǵa tartyp otyr. Olardyń kópshiligi elimizdiń joǵary oqý oryndarynyń bilim berý qyzmetine baılanysty.
Hımııalyq ınjenerııa jáne bıotehnologııa joǵary mektebiniń tarıhy 1943 jyly Shymkent tehnologııalyq qurylys materıaldary ınstıtýty eki fakýltet bolyp bólinip, tehnologııalyq fakýltettiń «Sılıkattar tehnologııasy» mamandyǵy jáne taý-ken fakýltetiniń «Metall emes paıdaly qazbalardy óndirý jáne paıdalaný» mamandyqtary ashylǵan kezden bastalǵan. Sol sebepti bul qurylym ýnıversıtettiń eń baıyrǵy ári iri bólimderiniń biri sanalady. 1947 jyly taý-ken fakýlteti jabylǵan soń ınstıtýt dırektory Safa Úmbetalınniń tikeleı qoldaýymen tehnologııalyq fakýltet damı bastaǵan. 1948-1957 jyldar aralyǵynda 532 maman joǵary bilimge ıe bolǵan. Al 1957 jyly jańa mamandyqtar ashylyp, ári materıaldyq baza nyǵaıyp tehnologııalyq jáne mehanıkalyq eki fakýltetten quralǵan ınstıtýt ataýy Qazaq tehnologııalyq ınstıtýty bolyp ózgertilgen. Instıtýttyń damýyna rektor Sultan Súleımenovtiń qosqan úlesi orasan zor. 1962 jyly hımııa-tehnologııalyq fakýltetiniń quramynda hımııa-tehnologııa baǵytyndaǵy birneshe jańa kafedra qosylǵan. 1964 jyly joǵary oqý ornynyń ataýy Qazaq hımııa tehnologııalyq ınstıtýty bolyp aýysqan. 1996 jyly ınstıtýt tehnıkalyq ýnıversıtet mártebesin ıelengen. Osyǵan baılanysty ýnıversıtet Ońtústik Qazaqstan tehnıkalyq ýnıversıteti bolyp ózgertildi. 1998 jyly oqý ordasy Ońtústik Qazaqstan gýmanıtarlyq ýnıversıtetimen biriktirilip, M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti degen jańa ataýǵa ıe boldy. 2021 jyly «M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıversıteti» kommersııalyq emes aksıonerlik qoǵamy bolyp ózgertildi. Qazirgi tańda Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Darııa Qojamjarovanyń basqarýymen atalǵan oqý orny Qazaqstan boıynsha reıtıngtegi joǵary dárejesinen tómendemeı, alǵa jyljyp keledi.
Hımııa-tehnologııalyq fakýltetiniń negizinde 2014 jyly Hımııalyq ınjenerııa jáne bıotehnologııa joǵary mektebi qurylǵan. M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıversıtetinde stýdentterdi ártúrli baǵytta daıyndaıtyn 12 fakýltet bar. Solardyń biri – alǵash ashylǵan, tarıhy tereńde jatqan elge málim «Hımııalyq ınjenerııa jáne bıotehnologııa» joǵary mektebi. Onyń dekany – tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Murat Aıtóreev. Joǵary mektep quramynda 5 kafedra jumys isteıdi: «Beıorganıkalyq zattar jáne munaı-hımııa óndiristeriniń tehnologııasy», «Sılıkattar tehnologııasy jáne metallýrgııa», «Bıotehnologııa», «Ekologııa», «Hımııa jáne farmasevtıkalyq ınjenerııa». Hımııalyq ınjenerııa jáne bıotehnologııa joǵary mektebinde jalpy 120 professor oqytýshy, sonyń ishinde 17 ǵylym doktory, 27 professor, 57 ǵylym kandıdaty, 10 RhD jáne 37 ǵylym magıstri, sonymen qatar 56 «Joǵary oqý ornynyń úzdik oqytýshysy» jumys isteıdi.
M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıversıteti iri ári kóp profıldi oqý orny bolǵandyqtan, elimizdiń ońtústik aımaǵynyń bilim berý, ǵylymı, mádenı-gýmanıtarlyq ortalyǵy retinde qalyptasqan. Sonymen qatar qazirgi zamannyń ýnıversıteti jáne respýblıkanyń qarqyndy damýy úshin aýqymdy úles qosýǵa qabiletti, biliktiligi joǵary mamandar daıyndaýda negiz bolýdy maqsat etip otyr.
M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń «Hımııalyq ınjenerııa jáne bıotehnologııa» joǵary mektebiniń «Bıotehnologııa» kafedrasy 2003 jyldyń 10 qyrkúıeginde qurylǵan. Jańa mamandyqtyń damýyna, oqý-ádistemelik jáne materıaldyq-tehnıkalyq bazalardy jasaýǵa úles qosqandar qatarynda tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Málik Sataev, hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor Qazym Nadyrov, hımııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Natalıa Prıhodko, hımııa ǵylymdarynyń doktory, dosent Anar Esimova, bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, professor Almıra Saparbekova, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Baqytjan Kedelbaev bar.
2019 jyly 18 qazanda «Bıotehnologııa» kafedrasy úshinshi ret halyqaralyq jáne memlekettik akkredıtasııadan ótti. Demek kafedranyń jumysy joǵary dárejede ári aldyńǵy qatarda degen sóz. Kafedranyń oqytýshylar quramy biliktiligi joǵary bilimdi mamandardan turady. Olar sabaq berýde oqytýdyń jańa ınnovasııalyq-dıdaktıkalyq ádisterin meńgergen.
«Bıotehnologııa» kafedrasynyń mindetteriniń biri – bilim deńgeıi, biliktiligi únemi ózdiginen ózgerip otyratyn jaǵdaılarda úzdiksiz maman daıarlaý. Bul isti kafedra meńgerýshisi, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Gúljaına Alpamysova oıdaǵydaı uıymdastyryp keledi.
Bıotehnologııa kafedrasynda mamandardy daıyndaý bilim berýdiń úsh deńgeıli júıesi boıynsha júrgiziledi: bakalavrıat (oqý merzimi – 4 jyl); magıstratýra (kásibı jáne ǵylymı-pedagogıkalyq baǵyttar (oqý merzimi – 1 jáne 2 jyl); PhD doktorantýra (oqý merzimi – 3 jyl).
«Bıotehnologııa» kafedrasy jańa ýaqyt, jańa joba barysynda ýnıversıtettiń bir orynda turmaı alǵa jyljýyna, dárejesiniń joǵary bolýyna úles qosyp keledi. Tájirıbe almasý maqsatynda «Bıotehnologııa» kafedrasynyń oqytýshylary biliktiligin arttyrý úshin jyl saıyn alys-jaqyndaǵy aldyńǵy qatarly sheteldik joǵary oqý oryndarynda is-tájirıbeden ótedi.
M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıversıteti shetelderdiń joǵary mektepterimen baılanys jasaý týraly eki jaqty kelisimsharttardy bekitkeni belgili. Qýanyshtysy shetel ýnıversıtetterimen jasalǵan kelisimsharttardyń sany da artyp keledi. Bul elimizdiń joǵary oqý oryndarynda bilim berý salasynda halyqaralyq baılanystardy júzege asyrý qarqyndy damı túskendiginiń belgisi.
«Bıotehnologııa» kafedrasy óndiristik mekemelermen jáne ǵylymı uıymdarmen tyǵyz baılanysta. Stýdentter men magıstranttar, doktaranttar ǵylymı zertteý jumystaryna belsendi qatysady jáne alys-jaqyn shetelderde (Reseı, Germanııa, AQSh jáne taǵy basqa elderde) is-tájirıbeden ótýge, sonymen qatar oqýyn jalǵastyrýǵa múmkindikteri bar.
Bıotehnologııa salasy – ǵylymı-tehnıkalyq damýdyń aldyńǵy qatarly baǵyttarynyń biri. Kóptegen óndiristiń bolashaqta qarqyndy damýyna «joǵarǵy tehnologııalar» naqty mysal bola alady. Qazirgi tańda bıologııalyq tehnologııa jaqsy damyp keledi. Bıotehnologııany qoldaný aımaǵy sheksiz dese de bolady. Álemniń damyǵan elderi bıotehnologııany qazirgi ýaqyttyń qajettiligine sáıkes ónerkásipterdi qaıta qurýdyń negizi retinde qarastyryp otyr. Buǵan óte mańyzdy sala dep qaraıdy.
Bilim berý sapasyn arttyrý úshin oqý úderisinde memlekettik mekemelerdiń, shetelderdiń jetekshi mamandary, professorlary utqyrlyq boıynsha arnaıy dáris berýge shaqyrylady. Tıisinshe, bizdiń oqytýshy professorlar da alys-jaqyn shetelderde dáris berip júr.
Qazirgi tańda bilimdi jáne óndiristi ıntegrasııalaý qarqyndy damyp kele jatqan bıotehnologııa ındýstrııasynyń bólinbes bir bóligi sanalady. Kafedrada birqatar ǵylymı zertteý jumystary júrgizilip keledi. Máselen, b.ǵ.k., professor Almıra Saparbekovanyń jetekshiligimen «Joǵarǵy bıologııalyq jáne taǵamdyq qunarlyǵy bar taǵam ónimderiniń bıotehnologııalyq óndirisin jasaý» taqyrybynda, h.ǵ.k., dosent Anar Esimovanyń jetekshiligimen «Ońtústik Qazaqstan oblysy agroónerkásip kesheni úshin tabıǵı jáne tehnogendi shıkizattan bıopreparattar, bıotyńaıtqyshtar men BAZ bıotehnologııalyq óndirisin jasaý» taqyrybynda zertteý júrgizilip jatyr.
«Bıotehnologııa» kafedrasynda Reseı men Qazaqstannyń joǵary oqý oryndarynda qaldyqtardy turaqty basqarýdaǵy quzyrettilikti arttyrý taqyryby boıynsha Botagóz Mýtalıevanyń jetekshiligimen jumys júrgizilip jatqanyn da aıta keteıik. Seriktes ýnıversıtetterdiń qatarynda Tampere qoldanbaly ǵylymdar ýnıversıteti (Fınlıandııa), Lıllebaelt akademııasy (Danııa), Valıadolıd ýnıversıteti (Ispanııa), ITMO ýnıversıteti – Ulttyq aqparattyq tehnologııalar, mehanıka jáne optıka zertteý ýnıversıteti (Sankt-Peterbýrg, Reseı), Reseıdiń tuńǵysh prezıdenti B.Elsın atyndaǵy Oral federaldy ýnıversıteti, Túmen memlekettik ýnıversıteti (Reseı), Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý memlekettik ýnıversıteti, M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıversıteti bar. Jobanyń negizgi maqsaty – Qazaqstan men Reseıdegi fızıka ǵylymdary men qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy joǵary bilim berý jetistikterin meńgerýdi halyqaralyq turǵyda jetildirý jáne jańalaý. Bul maqsatqa elder boıynsha qatysatyn seriktes ýnıversıtetterdiń jergilikti oqý oryndarynyń quramyn qurý arqyly kelesi baǵyttar boıynsha (jobanyń negizgi maqsatty toby) qaldyqtardy turaqty basqarý salasy jáne jańa eýropalyq pedagogıkalyq tásildermen qol jetkiziledi. Odan basqa qaldyqtardy turaqty basqarý boıynsha onlaın-oqytýdyń segiz modýli ekinshi maqsatty toptyń, stýdentter men kompanııalar, jergilikti bılik organdarynyń qyzmetkerleri múddesi úshin qurylady. Bilim berý sapasyn arttyrý úshin oqý úderisinde elimizdiń mekemeleriniń jáne alys-jaqyn shetelderdiń jetekshi mamandary arnaıy dáris oqýǵa shaqyrylady.
«IUCLAND Eýropa men Azııa elderinde jerlerdi qorǵaý boıynsha ýnıversıtetterdiń halyqaralyq qarym-qatynasy» taqyryby boıynsha kafedra professory Baqytjan Kedelbaevtyń jetekshiligimen jumys júrgizildi. IUCLAND – Eýropa men Azııa elderinde jerlerdi qorǵaý boıynsha ýnıversıtetterdiń halyqaralyq qatynasy Erasmus+ baǵdarlamasy arqyly qarjylandyratyn (ozyq tájirıbelerdi almasý jáne ınnovasııa boıynsha qarym-qatynas) bilim berý jobasy bolyp sanalady. Bul baǵdarlamanyń maqsaty – jerlerdiń degradasııasyna arnalǵan oqý qyzmetin (onyń ishinde jazdyq mektepter men semınarlar) júzege asyrý aıasynda ýnıversıtetterdiń-seriktesterdiń halyqaralyq qatynasy men jumys isteýi. Shyndyǵynda, joba Eýropa, Shyǵys Azııa men Ortalyq Azııa seriktesteri arasyndaǵy baılanys esebinen aımaqtar arasyndaǵy halyqaralyq qarym-qatynastardy qarastyrady. IUCLAND joǵary oqý oryndarynyń bilim berý qurylymy arqyly ozyq tájirıbelerdi jáne qarym-qatynas potensıalyn arttyrý jolymen topyraqty damytý men topyraqty qorǵaý boıynsha strategııasynyń tıimdiligin jaqsartýdy josparlaıdy. Sonymen qatar joba konsorsıýmy kelesideı maqsattardy qarastyrady: Eýropalyq odaq jáne Azııa elderinde jerler degradasııasy boıynsha halyqaralyq bilim berýdiń naqty shamada sapasyn jaqsartý jáne sanyn arttyrý; magıstranttar men aspıranttarǵa monıtorıng jáne topyraqty qorǵaý salasynda saraptaý jaǵdaılarynyń daǵdylaryn qalyptastyrý; tabıǵı resýrstardy rasıonaldy qoldaný salasynda zertteýler júrgizý úshin ýnıversıtetter-seriktester arasyndaǵy ózara tıimdi qarym-qatynasty tereńdetý. Jobanyń maqsaty – Azııa elderinde, sonyń ishinde Qazaqstanda topyraq resýrstarynyń degradasııasy salasynda bilim berý jáne ǵylymı zertteýler sapasyn, aqparattyq múmkindigin ózara jaqsartý, sondaı-aq joǵary bilim berý men ekonomıkalyq qoǵamdyq orta arasyndaǵy baılanysty bekitý.
Elimizdiń aýylsharýashylyq áleýetin tıimdi paıdalaný arqyly osy salada eńbek ónimdiligin arttyrýda ǵylymı negizdelgen jerlerge ornalastyrý jobalaryn jasaý da mańyzdy maqsattyń biri. Joba aıasynda topyraqtyń sapasy men maqsatyna sáıkes jerge ornalastyrý, jerdiń topyraǵyn jel jáne sý erozııasynan qorǵaýǵa jáne qunarlylyǵyn arttyrýǵa negizdelgen óńdeýdiń tehnologııasyn jasaý, ony básekege qabiletti bolatyndaı keshendi jumystar júrgizý de mańyzdy.
Elimizde topyraqty tıimdi paıdalaný tek sharýashylyqpen aınalysatyndarǵa ǵana emes, bolashaq urpaq úshin el aýmaǵynda nesibesin aıyryp, halqymyzdyń ortaq múddesi, ıgiligi jolynda eńbek etip jatqan barshaǵa júktelip otyrǵan úlken mindet. Sharýalardyń ózara ujymdasýy aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa jol ashyp otyr. Osyndaı pılottyq joba júzege asyrylyp jatyr. Qarjylandyratyn ǵylymı zertteý jumystary, sonyń ishinde sharýashylyq kelisimsharttary boıynsha 3 joba bizdiń kafedraǵa júktelgen. «Túrkistan oblysynyń shóleıt aımaǵyndaǵy tozǵan aýyl jaıylymdaryn utymdy paıdalanýdyń tıimdi tehnologııalaryn ázirleý» taqyrybyndaǵy jobany qarjylandyrý kólemi – 49 mln teńge. Ǵylymı jetekshisi – t.ǵ.d.,professor Baqytjan Kedelbaev. «Janýarlar jáne ósimdik tektes eginshilik shıkizatty óńdeýdiń keshendi tehnologııasyn ázirleý» taqyrybyndaǵy jobany qarjylandyrýǵa 250 mln teńge baǵyttalyp otyr. Ǵylymı jetekshisi – aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor Nurıdın Álibaev. «Jasyl nanotehnologııa jáne qorshaǵan ortany zondtaý salasynda seriktestik baǵdarlamasyn qurý» taqyrybyndaǵy halyqaralyq ǵylymı jobany qarjylandyrý kólemi 2 310 331,45 teńgege teń. Ǵylymı jetekshisi – «Bıotehnologııa» kafedrasynyń dosenti, h.ǵ.k., Botagóz Mýtalıeva. Joba barysynda M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıversıtetinen, M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan ýnıversıteti jáne Nıý-Djersı (Rýtgers, AQSh) memlekettik ýnıversıtetiniń professory Pol Tahıstovtyń grant utyp alǵan birlesken baǵdarlamasy boıynsha jumys istelip jatyr.
M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń «Hımııalyq ınjenerııa jáne bıotehnologııa» joǵary mektebi ǵalymdarynyń jańalyqtary men ǵylymı ıdeıalarynyń iske asýyn qoldaý elimizdiń damýyna qyzmet eteri daýsyz. Stýdentterdiń de jetistikteri barshylyq. Máselen, bıotehnologııalyq tásilmen halyq sharýashylyǵyna tıimdi zat alýda Gúljaına Alpamysovanyń jetekshiligimen 4-kýrs stýdentteri Janjigit Shaıdildá men Nurjamal Abdýkárimova aımaqtyq baıqaýlardyń jeńimpazy atanǵan. G.Alpamysovanyń jetekshiligimen HT-20-5k1 tobynyń stýdentteri Mánshúk Saımova, Ámına Áripbaeva, Rahat Orazǵalı respýblıkalyq pándik olımpıadadan úshinshi oryn ıelendi.
Bakalavrıat baǵdarlamasyn bitirýshilerdi jumyspen qamtamasyz etý bilim berý nátıjesiniń negizgi kórsetkishi ekeni anyq. Bitirýshiler azyq-túlik, taǵamdyq, bıotehnologııalyq ónimderdi óndirý mekemelerinde, bıotehnologııalyq óndirister men úderister zerthanalarynda, ǵylymı zertteý mekemelerde jumys istep jatyr. Olardyń qatarynda «Fýdmaster», «Shymkentsút», «Shymkentpıvo», «Hımfarm», «Petro Qazaqstan», «QazAgroInnovasııa», «Bıotehnologııa» ulttyq ortalyǵy sekildi qurylymdar bar.
Anar ESIMOVA,
M.Áýezov ýnıversıteti bıotehnologııa kafedrasynyń dosenti,
hımııa ǵylymdarynyń kandıdaty