Halyqtyń ómir súrý deńgeıin aıqyndaıtyn bir ólshem qaýipsiz de jaıly ortany qalyptastyrý bolsa kerek. Alaıda apatty jáne tozyǵy jetken úıler problemasy jurtshylyqty talaıdan tolǵandyryp keledi. Qaýipsizdik standarttaryna sáıkestigi kúmándi úılerde birneshe myń adam turatynyn eskersek, turǵyndardyń tynyshyn qashyrǵan máseleni tezdetip sheshý qajet.
Turǵyn úıdi jóndeý ‒ bireýdiń qalaýy emes, kezek kúttirmeıtin qajettilik. Tirek qurylymnyń, irgetastyń, qabyrǵalardyń eleýli deformasııasy paıda bolǵan sátten úı apatty jaǵdaıda jáne turýǵa jaramsyz. Sol sekildi tozý deńgeıi joǵary, ıaǵnı 65-70 paıyzǵa deıin baratyn úıler tıisti jóndeýden ótip, keıinnen únemi tehnıkalyq baqylaýda bolýǵa tıis. Bul rette elimizde turǵyn úı qoryn jańartý boıynsha atqarylar sharýa aýqymdy. Respýblıkamyzda apatty turǵyn úı jaǵdaıy keıbir jaqsartýlarǵa qaramastan, aıtarlyqtaı kúrdeli bolyp qalyp otyr. Máselen, ótken jyldyń sońynda elde 2 myńǵa jýyq apatty turǵyn úı bolǵan. Onda 29 myńnan asa halyq turady. Onyń ózinde resmı derekterde Almaty qalasy, sondaı-aq Mańǵystaý jáne Jambyl oblystary boıynsha byltyrǵy málimetter kórsetilmegen. Oǵan sebep ‒ bul óńirlerdegi úılerdi apatty dep taný jónindegi komıssııanyń otyrysy ótpegen. Atyraý oblysynda – 379, Aqmola oblysynda 202 apatty úı tirkelgen. Sondaı-aq Batys Qazaqstan oblysynda – 175, Abaı oblysynda – 127, Astana qalasynda 206 apatty úı bar.
Qazir de tozyǵy jetken, jaqyn arada apatty úılerdiń qataryna qosylyp, tótenshe kúıge aýysatyn úılerdiń jeke statıstıkasy joq. Biraq turǵyn úılerdiń salynǵan jylyna júrgizilgen taldaý jaǵdaıdyń máz emes ekenin baıqatady. Máselen, ótken jyldyń sońyndaǵy derek boıynsha úılerdiń 30%-y nemese 746,9 myńy 1970 jylǵa deıin salynǵan, ıaǵnı bul úılerdiń turǵyzylǵanyna jarty ǵasyrdan asqan. Mundaı jaǵdaıda ǵımaratty jóndeý máselesi birinshi orynǵa shyǵady. Mysaly, Almatyda 1930-1975 jyldary aralyǵynda salynyp, búginde paıdalaný merzimi ótip ketken 1,4 myńnan asa eki qabatty úı bar. Jartysynan kóbi Túrksib, Bostandyq, Jetisý aýdandarynda ornalasqan mundaı úılerde 60 myńnan asa halyq turady. Renovasııa baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa ókiletti uıym «Almaty» ÁKK» AQ jumysynyń nátıjesinde qalanyń Áýezov, Jetisý jáne Túrksib aýdandarynda 17 turǵyn úı salynyp jatyr. Jalpy aýmaǵy 2,1 myń sharshy metr bolatyn 59 páterli 2 turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Baǵdarlama iske asa bastalǵaly 374 otbasy qonystanǵan. Almatydaǵy renovasııa baǵdarlamasy aıasynda 2021 jyldan bastap qazirgi ýaqytqa deıin 42 apatty úı (322 páter) súrilgen.
Turǵyn úı renovasııasy ‒ ýaqyty bitken ǵımarattardy barlyq zamanaýı talaptarmen salynǵan jańalaryna aýystyrý úderisi. Renovasııa týraly sheshim qabyldaý kezinde ǵımarattardyń aýdany, tozý deńgeıi, mańaıda áleýmettik nysandardyń bolýy eskeriledi. Úkimettiń josparyna sáıkes, 2029 jylǵa deıin respýblıkada 1 500 úı súrilýge tıis. Osylaısha 40 myń menshik ıesiniń páter máselesi sheshilmek. Olardyń basym bóligi – súrilýge jatatyn tizimge engen eski úıler. О́kiletti organdar ázirlegen Almaty qalasynyń 2023-2030 jyldarǵa arnalǵan turǵyn úıdi renovasııalaý baǵdarlamasynyń jańartylǵan jobasy azamattardyń turmystyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa septigin tıgizedi. Qala ákimi Erbolat Dosaevtyń aıtýynsha, negizgi jańartý 1920 jyly jáne odan keıin salynǵan turǵyn úıi bar qalanyń tarıhı bóliginde ótetindikten, birinshi kezekte qoldaýdy qajet etetinderge nazar aýdarylady. «Almatynyń turǵyn úı qoryn jańartýdyń 2030 jylǵa deıingi jańa baǵdarlamasyn daıyndaý boıynsha birneshe ıterasııa jasaldy. Biz eski turǵyn úıdi buzyp qana qoımaı, qandaı jaıly qalalyq orta quratynymyz týraly máseleni tujyrymdamalyq túrde ózgertemiz», deıdi shahar basshysy.
Sol sekildi Turǵyn úı-kommýnaldyq ınfraqurylymdy damytýdyń 2026 jylǵa deıingi tujyrymdamasyna sáıkes kóshirý jáne buzý Astananyń apatty úıler ornalasqan barlyq aýdanynda júzege asyrylady. Bul negizinen Baıqońyr jáne Saryarqa aýdandaryna qatysty. Bıyl kóktemde elorda turǵyndarymen kezdesýde qala ákimi Jeńis Qasymbek apatty jáne eskirgen úılerdiń turǵyndary úshin úsh jyl ishinde 2,5-3 myń páter salý josparlanǵanyn málimdedi.
Jergilikti atqarýshy organdar turǵyn úı qoryn jańartý baǵdarlamasyn qabyldap, ony iske asyrýdyń tetikteri men ólshemderin, onyń ishinde óteý tártibi men sharttaryn belgileıdi. Jóndeýge jatatyn turǵyn úı-jaılardyń menshik ıelerine aýdany boıynsha balamaly, biraq keminde bir bólmeli jańa páterler beriledi. Jóndeýge jatatyn nysandardyń tizbesin jergilikti atqarýshy organdar turǵyn úı qorynyń qurylys konstrýksııalarynyń tozýyn, olardyń paıdalaný talaptaryna sáıkestigin, sondaı-aq úı-jaılar ıeleriniń pikirlerin eskere otyryp aıqyndaıdy. Turǵyn úı qoryn jańartý jobalaryn qarjylandyrý jergilikti bıýdjet jáne ózge de kózderden ‒ jeke ınvestısııalar, onyń ishinde MJÁ tetikteri, EDB qaryzdary, kvazımemlekettik sektor sýbektileriniń qarajaty, jobany iske asyrý barysynda turǵyn jáne turǵyn emes úı-jaılardy satýdan túsetin kirister esebinen júzege asyrylýy múmkin. Jergilikti atqarýshy organdar apatty nemese tozyǵy jetken turǵyn úıler súrilgen jerde áleýmettik nesıelik turǵyn úı salýdy qamtamasyz etedi. Tozyǵy jetken turǵyn úılerdi súrý jergilikti bıýdjet qarajaty esebinen júrgiziledi.
Degenmen ǵımarattar men nysandardyń tehnıkalyq jaǵdaıyn baǵalaýdyń belgili bir standarttary bar. Osy saladaǵy sarapshy-mamandar bizde tehnıkalyq jaǵdaı 60 paıyz deńgeıinde bolsa, úılerdi buzyp, qaıta salý kózdeletinin, al damyǵan elderde mundaı tásilge saqtyqpen qaraıtynyn aıtady. Mysaly, úıdiń shatyry aýystyrýdy qajet etkenimen, qabyrǵalary men tirek qurylymdary áli berik bolýy múmkin. Eski turǵyn úıdi buzý jáne jańasyn salý baǵdarlamalary shetelde 60-jyldary etek jaıǵan. Al keıingi 20 jyl ishinde damyǵan elder turǵyn úıdi jańǵyrtý, ıaǵnı eski ǵımarattardy qalpyna keltirip, olardy múmkindiginshe saqtaý úrdisine bet burǵan. Bul rette mamandar qazirgi Eýropa eski de tarıhı ǵımarattarymen erekshelenetinin mysalǵa keltiredi. Bul ekonomıkalyq jáne ekologııalyq turǵydan tıimdirek. Sondaı-aq bul baǵdarlama úshin keshendi negizdeme bolýy kerek. Mysaly, AQSh-ta úıdi súrý qajettigi, nemese qaldyrý múmkindigi 12 krıterııdi qamtıtyn bekitilgen kórsetkishpen anyqtalady. Al Qytaıda – tipti 24 krıterıı. Ulybrıtanııada shatyrdyń, edenniń, qabyrǵalardyń qandaı jaǵdaıda ekeni 15 krıterıımen esepteledi. Iаǵnı úıdi buzýdyń jan-jaqty saraptalǵan, muqııat oılastyrylǵan sebebi, ólshemsharty bolýy qajet. Sondyqtan turǵyn úıdi jańartý tujyrymdamasyn baıyptap, bizde barlyǵyn buzý men jańasyn salý ekonomıkalyq turǵydan qanshalyqty durys ekenin tarazylaǵan jón. Bıýdjet ‒ shyn máninde salyq tóleýshilerdiń qarjysy. Iаǵnı barlyq bastamanyń aýyrtpalyǵy halyqtyń moınyna túsedi.
Árıne, ár eldiń ózine tán erekshelikteri, soǵan sáıkes turǵyn úı qoryn jańartýdyń ózindik baǵdarlamalary men ádisteri bar. Biz de halyqaralyq tájirıbege súıenýmen qatar, halyqtyń shynaıy qajettiligi men múddesinen týyndaıtyn máselelerdi muqııat oı eleginen ótkizýge tıispiz. Bul jerde eń mańyzdysy ‒ tozyǵy jetken jáne laıyqty ómir súrýge jaramsyz turǵyn úı problemasy halyqtyń ómir súrý deńgeıine keri áser etetinin eskerý.