Halyqaralyq energetıkalyq agenttiktiń (HEA) «Munaı 2023» dep atalatyn ortamerzimdi esebine súıensek, munaıǵa degen álemdik suranystyń ósimi 2028 jylǵa taman tolyqtaı toqtaıdy. Basynda tejelgen Qytaıdaǵy munaıdy tutyný kórsetkishi qaıta qalpyna kelgennen keıin taǵy birshama baıaýlaıtyn syńaıy bar. Agenttiktiń boljaýynsha, qazirgi naryqtyq jáne saıası jaǵdaılar barysynda munaıǵa suranys 2022 jyldan bastap 6 paıyzǵa ósip, 2028 jyly táýligine 105,7 mln barrelge deıin jetpek. Buǵan munaı-hımııa jáne avıasııa sektory eleýli úles qospaq.
Agenttik deregi boıynsha jaqyn arada álemde munaıǵa degen suranys meılinshe tómendeıdi, al onyń eń joǵary kórsetkishi aldaǵy onjyldyqta tirkelmek.
«Taza energııa ekonomıkasyna kóshý qarqyn alyp jatyr jáne elektrmobıl, energııa tıimdilik jáne basqa da tehnologııalardyń damýy aıasynda osy onjyldyqtyń sońyna qaraı munaıǵa degen suranys óziniń eń bıik shyńyna jetedi dep kútiledi», deıdi agenttiktiń atqarýshy dırektory Fatıh Bırol.
Agenttik sarapshylarynyń boljaýynsha, bıyl jyldyq ósim táýligine 2,4 mln barrelden 2028 jyly 400 myń barrelge deıin tómendemek.
Dúnıejúzilik energetıkalyq uıymnyń málimdeýinshe, jahandyq saýda aǵyndarynyń buryn-sońdy bolmaǵan qaıta qurý úderisine túsýi jáne byltyr HEA músheleriniń strategııalyq munaı qorlarynan shuǵyl bosatylýy suranys ósimi aıasynda naryqtyq qysymdy azaıtyp, salalyq qordyń qaıta qalpyna kelýine múmkindik berdi.
«Usynysqa keler bolsaq, munaı eksporttaýshy elder uıymy koalısııasyna kirmeıtin, OPEK+ ataýymen tanymal munaı óndirýshiler AQSh jáne ózge de amerıkalyq óndirýshilerdi qosa alǵanda qýattylyqty keńeıtýdiń ortamerzimdi josparymen basymdyqqa ıe bolady. Bizdiń baǵalaýymyzsha, 2028 jyly jahandyq jetkizý qýattylyǵy 5,9 mln barrelge ulǵaıyp, kúnine 111 mln barrelge jetedi. Bul rette AQSh-taǵy ósimniń baıaýlaýy aıasynda jalpy ósim de tómendeıdi. Bul OPEK-tiń «aýyr salmaqty» elderi Saýd Arabııasy men BAÁ-ge negizdelgen táýligine 4,1 mln barrel qýattylyq rezervine ákeledi», delinedi agenttik habarlamasynda.
Al byltyrdan beri shıki munaı eksporty men munaı ónimderine tolassyz salynyp jatqan sanksııalar Reseıdegi óndiristiń berekesin qashyrmaq. Buǵan sanksııadan bólek, osy kúnge deıin óndiriske serpin berip kelgen Batys kompanııalarynyń jappaı ketýi de sebep. HEA baǵalaýynsha, aldaǵy alty jyl barysynda reseılik jetkizilim kúnine 710 myń barrelge deıin qysqarmaq.
«Máskeýdiń munaı salasynyń qyzmetin óz betinshe qarjylandyra alý múmkindigi jáne qytaılyq qurylǵylar men qyzmetterge degen qoljetimdiligi kúrt quldyraýdyń aldyn alady. Biraq Batystyń Reseıge baǵyttalǵan qarjylyq sharalarynyń qatańdatylýy kenetten bastalatyn keri ketýge ákelip soqtyrýy yqtımal. Kúnine 2,5 mln barrel reseılik munaı Batys tutynýshylarynyń ornyna azııalyq satyp alýshylarǵa jiberilgen. Bul «eki deńgeıli naryq» qurýǵa alyp keldi», deıdi agenttik.
HEA dabyl qaǵyp otyrǵan taǵy bir jaıt – munaı men gazdy barlaý men óndirýge úzdiksiz salynyp jatqan ınvestısııa. Qarjylandyrý kólemi 2015 jyldan bergi eń bıik kórsetkishine bıyl jetip, 528 mlrd dollardy quraǵan. Agenttik bildirip otyrǵan emeýrin mynadaı – eger álem rasymen 2050 jyly nóldik lastaný deńgeıine qol jetkizgisi kelse, onda munaı, gaz jáne kómir boıynsha jańa kenishterdi ashýdan bas tartýǵa tıis.
Al OPEK bolsa, aldaǵy jyldary munaıǵa suranys ósedi degen kózqarasty ustanady. Uıym bas hatshysy Heısam ál-Heıstiń aıtýynsha, munaı qajettiligi kúnine 110 mln barrelge deıin artady jáne ol biraz ýaqyt boıy negizgi álemdik qýat kózi bolyp qala bermek. «Munaı-gaz salasyna salynatyn ınvestısııanyń azaıýy «álemdik haosqa» ákelip soqtyrýy múmkin. Degenmen birtindep jasyl energetıkanyń mańyzy artyp kele jatqanyn joqqa shyǵara almaımyz», degen edi ol Malaızııada ótken dástúrli konferensııa kezinde.
Eýropa elderi benzın jáne ózge de jańǵyrmaly emes otyn túrlerinen kezeń-kezeńimen bas tartýdy kózdep otyr. EO 2035 jylǵa taman ishki janý qozǵaltqyshtarynda jumys isteıtin avtomobılder men fýrgondardy shyǵarýdan bas tartqysy keledi.
Keıingi ýaqytta munaı baǵasynyń tómendeýi baıqalyp jatyr. Qazir Brent markaly munaı barreline 85,63 dollardan satylyp jatyr. WTI munaıynyń baǵasy – barreline 82,24 dollar.
Jalpy alǵanda, munaı naryǵyndaǵy ahýal turaqty emes. Álemdegi asa iri munaı eksporttaýshy bolyp esepteletin Saýd Arabııasy shıki munaı óndirisin kúnine mln barrelge deıin qysqartý sharasyn qyrkúıektiń sońyna deıin sozatynyn málimdedi. Olar bul qysqartýdy shildeden beri qolǵa alǵan edi. Sonymen qatar alpaýyt Saudi Aramco kompanııasynyń (jalpy kapıtaldaný turǵysynan álemde Apple men Microsoft-tan keıingi ekinshi orynda tur) taza tabysy bıyl ekinshi toqsanda 30,07 mlrd dollardy qurap, 2022 jyldyń uqsas kezeńimen salystyrǵanda 37,9 paıyzǵa quldyraǵan.
Tabystyń quldyraýy brıtanııalyq munaı gıganty BP (70 paıyzǵa tómendegen), ExxonMobil, Shell jáne Fransııanyń Total Energies kompanııalarynda da baıqalǵan. Bul qysqamerzimdi qubylys pa, álde HEA meńzegen quldyraýdyń basy ma, ony ashyp aıtý qıyn.