Álemdegi eń eńbekqor halyq qaısy dese, japon halqy eske túsedi.
«Japondyq eńbekqorlyq» qubylysy – eldegi qarqyndy jáne úzdiksiz jumys isteý mádenıetin sıpattaý úshin qoldanylatyn uǵym. Bul qubylys tabandylyqpen, jumys úshin janqııarlyq jáne qalypty jumys kúninen tys ýaqytta da jumys isteýge umtylýmen sıpattalady. Ári ol ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin quldyrap turǵan el ekonomıkasyn qalpyna keltirý úshin jumys isteý qajettiligi jáne japondyq korporatıvtik basqarý stıliniń áserimen baılanysty boldy.
Japondyq eńbekqorlyqtyń negizgi belgileri mynadaı:
Uzaq jumys ýaqyty. Japondyq jumysshylar jumys ornynda jumys ýaqyty aıaqtalsa da otyra beredi. Kóptegen japondyq qyzmetkerler jumys kúni aıaqtalǵannan keıin jumysta qalyp, kompanııaǵa berilgendikterin kórsetedi. Mysaly, bes kúndik jumys resmı bekitilse de, senbi kúnderi jumysqa shyǵatyn japondar bar. Shaǵyn demalystar. Kóptegen japondyq jumysshylardyń demalys kúnderi óte sırek, bar bolsa, ony paıdalanbaı jumys isteı berýge tyrysady. Jumysta bolý mádenıeti. Jumysshylarǵa jumys ornynda jumys isteýden qaraǵanda, jumys ornynda kóbirek bolý mańyzdyraq.Degenmen, jumys berýshi úshin yńǵaıly sanalatyn osyndaı «eńbekqor» qyzmetkerlerdiń kóp jaǵdaıda paıdasynan, zııany kóbirek bolady eken. Mysaly, 1980 jyly «karosı» uǵymy tanymal bolǵan, bul kóp jumys isteýdiń saldarynan bolatyn ólimdi bildiredi. Iаǵnı, el ishinde aqtyq demi úzilgenshe jumys isteý abyroı sanalǵan. Buǵan japon qoǵamynda kompanııanyń ıgiligi úshin jeke ýaqytty qurban etý mańyzdy bolyp sanalýy sebep bolǵan. Álbette, eńbekqorlyqtyń arqasynda bolǵan alǵashqy tabystarǵa qaramastan «japondyq eńbekqorlyq» adamdardyń densaýlyǵy men jeke ómirine keri áserin tıgizýine baılanysty alańdaýshylyq týǵyza bastady. Shekten tys jumys isteý uıqynyń buzylýyna, artynan depressııaǵa ákeledi.
Mundaı qaýip jastar arasynda da tarady. Jastar básekesi joǵary ortaǵa tap bolyp, qysqa merzimde joǵary nátıjege jetýge umtylyp, jumystyń áserinen «moraldi turǵyda janyp ketedi». Alaıda, eńbekke degen mundaı kózqaras densaýlyqqa ǵana emes, áleýmettik salaǵa da keri áser etedi. Japon jumysshylary únemi jumys ornynda otyryp, jeke ómirinde, otbasymen jáne dostarymen qarym-qatynasynda qıyndyqtarǵa tap bolady. Bul jumyssyzdyqtyń onsyz da jaǵymsyz saldaryn kúsheıte otyryp, áleýmettik oqshaýlanýǵa jáne depressııaǵa ákelýi múmkin.
Japondyq eńbekqorlyq qazirgi el ekonomıkasyna keri áserin tıgizýde. Joǵary ónimdilikke qaramastan, bul jumys kúshiniń erte qartaıýyna, týý kórsetkishiniń tómendeýine ákep soǵyp, demografııalyq máseleler týyndatyp jatyr. «Japondyq eńbekqorlyqtyń» qarsylastary bul qubylys adamnyń densaýlyǵy men jeke baqyty ekinshi satyǵa qoıylyp, jumys pen mansap ómirdiń basty maqsatyna aınalatyn teńgerimsiz qoǵamdy týdyrady dep sanaıdy. Sonyń saldarynan jeke adamdar ǵana emes, jalpy qoǵamdyq sala zardap shegedi.
Bul máseleni sheshý úshin eńbek mádenıeti men áleýmettik qurylymdarda reformalar júrgizilip jatyr. Reformalar ıkemdi jumys kestelerin engizý, jeke ýaqyt pen demalysty yntalandyrý, salaýatty ómir saltyn jáne jumys pen ómirdiń tepe-teńdigin nasıhattaý arqyly júzege asyrylyp jatyr. Alaıda, qoǵamdyq pikirdiń áserinen, báribir shekten tys jumys isteý máselesi japon qoǵamy úshin áli de ózekti.
Arýjan MÁÝLENBAI,
T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń stýdenti