О́rtti aýyzdyqtaýdyń álemdik tájirıbesi

Tótenshe jaǵdaılar mekemeleriniń materıaldyq-tehnıkalyq bazasynyń nasharlyǵy, órt sóndirýshilerdiń kásip­tik deńgeıiniń tómendigi, salǵyrttyǵy mundaı qaýip-qaterlerge áli de bolsa da­ıyn emes ekenin taǵy bir dáleldep berdi. Osy turǵyda biz órt sóndirýdiń álemdik tájirıbesine úńilip kórgen edik.

Birikken Ulttar Uıymynyń 2022 jyl­ǵy esebinde orman órtteri qarqyn­dy jáne jıi bolyp jatqany málim etilgen. Onda «Jahandyq jylyný kúsheıgen sa­ıyn temperatýranyń joǵarylaýymen «orman órtteriniń qaýpin azaıtý qajettiligi burynǵydan da ótkir bolyp qalyp otyr» dep atap ótilgen.

Kanadada jyl saıyn shamamen 7 500 orman órti tirkelip, saldarynan 2,5 mln gektardan asa orman órtenip ketedi eken. Bul – Jańa Shotlandııanyń jartysyna jýyq aýmaq!.. Kanada ǵarysh agenttiginiń boljamynsha,  2050 jylǵa qaraı bul málimet eki esege artady. Bıyldyń ózinde eldiń Alberta provınsııasynda orman órti bolyp, 10 myńnan asa shaqyrym jer janyp ketti. Eldiń Tabıǵı resýrstar mınıstri Djonatan Ýılkınson mundaı órt Kanada tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵanyn málim etti.

Mundaı mysaldardy álemniń ár túkpirinen keltire berýge bolady. Semeı­degi órt te birinshi ret bolyp turǵan joq. 1990-jyldardyń aıaǵynda dala órtenip, onda da órt qalaǵa jaqyn kelgen eken. 1996, 1997 jáne 1998 jyldary Besqaraǵaıda, Sosnovkada iri órtter bolypty.

Arada shırek ǵasyrdan asa ýaqyt ótse de, bul apattan tıisti qorytyndy shyǵarylmaǵan, eshteńe ózgermegen. Ekologterdiń málimetterine sensek, órtenip ketken 15 myń gektar al­qapqa áli kúnge aǵashtar qaıta egil­megen. О́rtten qorǵaý qyzmetinde de «baıaǵy jartas – sol jartas». Orman sharýa­shylyqtarynda tehnıka sońǵy ret 2007 jyly jańalanypty. Kóptegen qyzmetshi, jumysshynyń jalaqysy tómen, orman jáne dala órtterin sóndirý boıynsha qajetti daıyndyqtary joq. О́rt sóndirý qural-jabdyqtary jetis­peıdi, janar-jaǵarmaı tapshy. Mundaı jaǵdaıda olardan qandaı joǵary kásiptik deńgeıdi talap etýge bolady?

О́rt sóndirýdiń álemdik tájirı­besi degende, eń aldymen, osy mán-jaılardy aıtýymyz kerek. О́rke­nıet kóshinde aty ozǵan elderdiń bárinde bul atalǵan máseleler kún tártibinde múlde joq. Materıaldyq-tehnıkalyq baza saqadaı saı, únemi jańartylyp, jetildirilip otyrady. Qyzmetshilerdiń jaǵdaıy jaqsy, áleýmettik yntalandyrý sharalary durys jolǵa qoıylǵan. Kásiptik deńgeıin kóterý jónindegi kýrstar udaıy uıymdastyrylyp turady.

Taǵy bir basty artyqshylyq – bar­­lyq damyǵan el orman jáne dala órtterin baqylaý, aldyn alý ju­­mys­­ta­rynda zamanaýı tehnologııa jetis­tikterin ilkimdi, utymdy qolda­nady. Aıtalyq, joǵarydaǵy órtten qat­ty zardap shegip otyrǵan «Úıeńki japy­raqty» el spýtnıktiń kómegin paıda­lanady. Eldegi SensaioTech’s atty egindi baqylaý jáne órt qaýpin baǵalaý tehnologııalyq kompanııasy bul máselemen túbegeıli shu­ǵyldanýda. SensaioTech’s jumysy ormandar men fermalarda ornalastyrylatyn jasandy ıntellektpen jabdyqtalǵan sensorlarǵa negizdelgen. Sensorlar 14 túrli tabıǵat qubylystaryn, onyń ishinde: topyraq temperatýrasyn, ylǵal­dylyq, tuzdylyq deńgeılerin, zııankes­ter men aýrýlardyń oshaq­taryn jiti baqy­lap otyrady. Bul ádis orman órtiniń taralýyn boljaý jáne aldyn alý úshin jıi paıdalanylady.

Ǵalymdar búginde órttiń basqa faktorlaryn baqylaı alatyn 971 spýtnık bar ekenin aıtady. Onyń sany 2014 jylmen salystyrǵanda kóbeıgen, ol kezde 192 bolǵan.

Spire Global jáne OroraTech kompanııalary ǵaryshtan spýtnık arqyly dala órtterin baqylaý úshin Kanadanyń ǵarysh agenttigimen keli­simge kelgen. Kelisimshart agenttiktiń josparlanǵan WildFireSat mıssııasyna alǵashqy qadam bolyp sanalatyn orman órtin baqy­laý spýtnıgine daıyndyq jumys­taryn qamtıdy. WildFireSat maqsaty – Kana­dadaǵy barlyq orman órtin kúndelikti ǵaryshtan baqylaý. Agenttiktiń málim­deýinshe, bolashaq WildFireSat júıesi dala órtinen bólinetin energııany ólsheýge arnalǵan ınfraqyzyl sensorlarmen jabdyqtalǵan spýtnıkterden turady, bul órttiń qarqyndylyǵy men taralý jyldamdyǵy sııaqty orman órtteriniń sıpattamalaryn túsinýge múmkindik beredi. Sondaı-aq orman órt­terinen kómirqyshqyl gazynyń shyǵa­ryndylary týraly naqtyraq málimet alýǵa bolady.

О́rt sóndirý qyzmetinde «Jasandy ıntellektiń» kómegin paıdalanyp jat­qan elder de bar. Máselen, Make­donııa osy ádisti qoldanady eken. Olar Afıny ulttyq observatorııasy (NOA) ázirlegen tájirıbege súıenip otyr.

Estonııalyq Milrem Robotics kompanııasy kameralarmen, sensorlarmen jáne sý shashatyn tútiktermen jabdyqtalǵan shynjyr tabandy Hydra órt sóndirý robotyn jasap shyǵarypty.

2020 jyldan beri Túrkııada órt shyǵý yqtımaldyǵy joǵary aýdan­dardaǵy ormandardy qorǵaý úshin ushqyshsyz ushý apparattary men tikushaqtar keńinen qoldanyla bastady. Drondar jylý kame­ralarynyń kómegimen ystyq núktelerdi tez anyq­taýǵa, qaýip deńgeıin baǵalaýǵa jáne órtten qutqarý qyzmetine aýmaq koordınattaryn berýge múmkindik beredi. Ushqyshsyz ushaqtar táýlik boıy jumys isteıdi.

Tabıǵı órtterdi erte anyqtaý júıeleri bizdiń elimizde de qolǵa alynyp jatyr. Máselen, «Býrabaı» ulttyq tabıǵı parkiniń aýmaǵynda engizilgen smart-júıe arqyly byltyr órt oqıǵasy aıtarlyqtaı azaıypty. Mundaı tájirıbe basqa da tabıǵı parkter men qoryqtarda qarastyrylýda. Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń dereginshe, atalǵan anyq­taý júıesi «Býrabaımen» qosa «Semeı ormany» rezervatynyń 10 fılıalynyń bireýinde ǵana bar eken.

Jalpy, damyǵan elderdiń basym kópshiligi órt sóndirý qyzmetinde aldy­men ozyq tehnologııa jetistik­terine júginedi. Sol arqyly tilsiz jaýdyń aldyn alý, oryn alǵan jaǵ­daıda jyldam aýyzdyqtaý, zardaptaryn qalpyna keltirý sharalary óte ońtaıly, utymdy júrgiziledi. Mobıldi toptardyń shapshańdyǵy sonshalyq, órt dabyly túsken soń, apat aýmaǵyna 10-15 mınýtta jetip úlgeredi. Negizgi ereje boıynsha oqıǵa ornyna jetken órt sóndirýshiler eń aldymen adamdardy qutqaryp, sodan keıin ǵana órt sóndirý jumysyn bastaýy kerek.

Álemniń neǵurlym damyǵan elde­rin­degi órt qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń halyqaralyq tájirıbesin zerdeleý barysynda baıqaǵanymyz, ǵylymı zertteýler kórsetkendeı, órt bastalǵannan 5-6 mınýttan keıin adam ólimi oryn alady eken. Eger Qazaqstanda adam ólimi árbir 36 órtte tirkelse, AQSh-ta bul kórsetkish 10 ese az – 360 órtte 1 adam ólimi, Ulybrı­tanııada – 14 ese, Fransııada – 27 ese az.

Taǵy bir aıta ketetin jaıt, álemniń birde-bir elinde memlekettik órtke qarsy qorǵanys barlyq eldi mekendi qamtymaıdy. Sondyqtan eriktilerge basa nazar aýdarylady. О́rttiń aldyn alý, sóndirý jáne apattyq-qutqarý jumys­­taryn júrgizýge tek memlekettik qury­lym­dar ǵana emes, sonymen qatar qara­paıym, qamqor azamattar da tartylady. О́rtti sóndirýge eriktilerdi tartý mem­leketke de tıimdi, ekonomıkalyq turǵy­dan negizdelgen jáne maqsatqa saı. Eýropanyń, Ame­rıkanyń kóptegen elinde, sondaı-aq Azııanyń birqatar elin­de eriktilik qaǵıdalary boıynsha ju­mys isteıtin órt sóndirýshiler bar. Ár elde memleket pen órt sóndirýshiler arasyn­daǵy qarym-qatynas ártúrli. Olardyń uıymdyq qurylymy, basqarý júıesi, qyzmetkerlerdi yntalandyrý formalary aımaqtyq jáne ulttyq fak­­torlarmen jáne dástúrlermen anyq­talady.

Dúnıejúzi elderiniń órtten qor­ǵaý qyzmetin taldaý kórsetkendeı, órt­ke qarsy erikti qorǵanys sany da bir­­ke­lki emes. Kóptegen elde erikti órt sóndirýshiler sany kásibı órt són­dirýshiler sanynan (Germanııa) birneshe ese kóp. Keıbir elderde (mysaly, Japonııa, Sıngapýr) órt sóndirý bólimi tolyǵymen derlik eriktilerden turady.

Álem elderiniń erikti órtten qor­ǵaý qyzmeti sheshetin mindetter de ár­qıly. Fransııa, Horvatııada erik­ti qurylymdar óte keń aýqymdy jaǵdaı­larda paıdalanylady. AQSh-ta erikti órt sóndirý bólimi órtti sóndirýge jáne qoǵamdyq qaýipsizdikke jaýap beredi.

Shetelderde erikti órt sóndirýshi­lerdi kásibı daıarlaýǵa da úlken mán beriledi. Germanııada kásipqoılar men volonterlerge qoıylatyn biliktilik talaptarynda aıyrmashylyq joq. Olardyń barlyǵy órt sóndirý mek­tep­terinde birdeı daıyndyqtan ótedi. Fransııada eriktilerdiń daıyn­­dyq deńgeıi – kásibı órt són­dirý­shilerdikimen deńgeıles. Eriktini de, kásibı órt sóndirýshilerdi de oqytý úshin 400 saǵattyq oqý baǵdar­lamasy engizilgen, Munda aldymen medısınalyq, sporttyq jáne arnaıy testileý júrgiziledi. Bul olardy sapaly tańdaýǵa múmkindik beredi. Italııada volonterlerdiń tehnıkalyq jabdyqtalýy men daıyndyq deńgeıi kásibı órt sóndirýshilerdikinen sonsha­lyqty erek­shelenbeıdi. Horvatııadaǵy erikti­lerge joǵary fızıkalyq jáne psıhologııalyq talaptar qoıylady. Onda olar jergilikti jerde arnaıy mektep­terde oqytylyp, eki jyl saıyn attestasııadan ótedi. Bizdiń eli­mizde de eriktiler qozǵalysy qatty qolǵa alynyp, qaýyrt damyp kele jatqany belgili.

Saıyp kelgende, órt sóndirýdiń álemdik tájirıbesinen alar úlgi jetip artylady. Eń bastysy – órtten qorǵaý qyzmetin barynsha ozyq tehnologııalarmen, aqparattandyrý kózderimen jasaqtaý, sala kadrlarynyń bilim-biligi, qabilet-qarymyn kásiptik deńgeıge kóterý qajet.

Semeı órti naızaǵaı jarqylynan tutandy. Degenmen orman, dala órtte­ri­niń 90%-ǵa jýyǵy adamdardyń jaýap­­syzdyǵynan bolady. О́rt qaýip­sizdigin buzý – ot jaǵý, qoqystardy órteý, shóp-shalamǵa ot qoıý saldarynan, bolmashy ushqynnan shyqqan órt myńdaǵan gektar jerlerdi jalmap, sonshama jerlerdi, ǵımarat, turǵyn jaılardy kúlge aınaldyrady, tutas eldi mekenderdi orap, jergilikti tur­ǵyndarǵa materıaldyq shyǵyn keltiredi. Bul zaýalǵa qoǵam bolyp qarsy turǵannan basqa amal joq.