Kákishev jáne QazMÝ

QazMÝ – Tursynbek Káki­shev­ke joǵary bilim ǵana emes, ǵylymǵa da eń alǵash baǵyt-baǵ­dar bergen kıeli shańyraq. Al ondaǵy oqytýshylyq qyzmeti 1968 jyldyń 26 aqpanynan bas­tal­ǵanymen, ustazy Beısenbaı Ken­jebaevtyń «QazMÝ balalary ǵylymnyń sońǵy jańalyǵynan ha­bardar bolýy kerek» degen prın­sıpi Tursekeńe quryqty 1964 jyly-aq salyp jibergen. Ǵylymı ortany óziniń «Qazaq ádebıetinde syn bar. Ol qazaqtyń halyq aýyz ádebıetinen bastaý alady» degen ǵylymı jańalyǵymen eleń etkizip kelgen shákirtine: «Tursynbek-aý, sol aıtyp júrgenderińdi bizdiń balalarǵa óziń túsindirshi», dep qolqa salǵan soń, ustazynyń bir­aýyz sózin jerge tastamaı, shákirti de kelisken. Sodan eki jyldaı aqy­syz-pulsyz dáris bergen Tur­sekeń: «Bısekeńniń eńbegimdi elep jatqanyna men mázbin, «ba­lalarym ǵylymnyń sońǵy ja­ńalyǵynan habardar», dep Beısekeń máz» degendi rahattana eske alatyn. Osy «zańsyzdyq» 1966 jyly mamyr aıyna deıin ulasqan. Tek rektor estigen boıda-aq oqý jylynyń sońy bolyp qal­ǵanyna qaramastan, sol zamatta 0,5 júktememen zań­dastyrǵan.

Endi sol shákirti ózi basqa­ryp­ otyrǵan kafedraǵa basybaı­ly kelgende josparly júk­te­me­sine qosa stýdentterdiń ádebı úıirmesin de qanjyǵasyna baılap bergen. Akademııany azan-qazan shýlatyp kelgen shákirtiniń «jap­tym jala, jaqtym kúıeniń» qur­bany bolǵanyna qanyq ustazy, bilimdiniń myńdy jyǵatyn bili­min dáleldeıin dedi me, álde úıir­me­sine jetekshi jetpeı júrdi me, qalaı bolǵanda da fakýltettiń talantty stýdentterin úıirip, Tur­sekeńdi solarǵa jetekshi etip qoıǵan. Búgingi ádebıet pen má­denıettiń basy-qasynda júrgen Qa­zaqstan jazýshylar odaǵyn uzaq jyl abyroıly basqarǵan aqyn Nurlan Orazalın bastaǵan Saǵat Áshimbaev, Ádilbek Taýasarov, B.Kenjebaevtyń óz shákirti Alma Qyraýbaeva ádebıetke úıir ta­lantty basqa da stýdentter úıir­me­niń kórigin qyzdyra túsken.

Jańa oryndaǵy jumysbasty­ly­ǵy­na qaramastan óziniń súıikti hobbıi Sáken jónindegi zertteýin de bir sátke toqtatpaǵan. Sonyń nátıjesinde, QazMÝ-ǵa kelgen boıda 290 bettik «Qyzyl suńqar» tarıhı-ádebı ocherkin bas-aıaǵy úsh aıdyń ishinde baspadan shyǵarǵan. Aıaq alysyn syrttaı qadaǵalap júrgen «dostary» kórshi kafedradan sy­baılas taýyp, tyrnaq astynan qansha kir izdetkenimen qazaq jyl­qy kisineskenshe demeı me?.. Tursekeńniń minezindegi qaı­sar­ly­ǵy, ádetindegi tazalyǵy, eki til­de erkin sóıleıtin oratorlyq qa­bileti, syrtqy mádenıetine ár berip turǵan ishki azamattyq qa­sıeti, eń bastysy únemi izdenis ús­tin­de júretin bilimi osynyń bári syn kózdi de, jel sózdi de kókke ushyrǵan.

Baspasózde alpys toǵyzynshy jylǵa deıin óziniń ǵylymı maqa­la­la­rymen belsendi bolǵan Tursekeń, negizgi zertteý obektisin de nazar­dan tys qaldyrmaǵan. Sonyń nátıjesinde odaq kóleminde bel­gili Ázerbaıjannyń ǵulama ǵalymy Kamal Talybzadeniń, Málik Ǵabdýllınniń, Muhamedjan Qarataevtardyń opponenttigimen doktorlyq dıssertasııasyn aby­roıly qorǵap, ony Máskeý der kezinde bekitken.

Sodan keıin jyl aralatpaı kitaptan kitap. QazMÝ-dyń ǵalym­da­ryna kitap shyǵarý tańsyq bol­maǵanymen, kitaptyń da kitaby bar. Tursekeńniń Ortalyq Azııany bylaı qoıǵanda túrkitildes ulttar arasynan birinshi bolyp kósh bastap, Máskeýdegi «Molodaıa gvardııa» baspasynyń «Tamasha adamdar serııasynan» (JZL) «Sáken Seıfýllındi» (1972 jyl) shyǵarǵany tek avtor úshin ǵana emes, QazMÝ úshin de abyroı bolǵany anyq. Sebebi kitaptyń qadir-qasıeti artyp turǵan kez. Onyń ústine qorǵaǵan doktorlyq dıssertasııasy qazaq ádebıe­ti­niń ǵana emes, ǵylymynyń ke­re­gesin kerip, keńeıtip jatsa, ult­tyq ǵylymǵa qosylǵan odan ar­tyq qandaı úles bolýy múm­kin? Bul – bir. Ekinshiden, ǵy­ly­mı jańalyǵy sol kezdegi Áde­bıet jáne til ınstıtýtyn shań qaptyryp, QazMÝ-da oryndalýy – ǵylymı baǵytta oqytatyn ýnı­versıtet úshin úlken jetistik. Abyroı! Ony tereń bilimniń de, naǵyz ǵylymnyń da qasıetin óte jaqsy túsingen sol kezdegi rek­tor О́mirbek Joldasbekov baǵalaǵan. Tursekeńdi keıbireýlerdiń «keshe ǵana kelgen» degenine de, «jer astynan jik shyqty» degenine de qaramastan kafedra, fakýltetti basqarý isine tarta bastaǵan.

О́.Joldasbekovtiń QazMÝ-ǵa qatysty eshkimge uqsamaıtyn aza­mattyq ustanymy týraly ańyz­daı aıtylatyn aqıqat kóp. Sonyń eń bastysy, kadr tańdaýdaǵy prın­sıpi. Eshkim qaıtalaı almaıtyn batyl qadamdary. Faktini alystan izdemeı-aq Tursekeńe qatysty shyǵarǵan buıryqtarynyń keıbirin sóıletsek te jetip jatyr. Kezekti eńbek demalysyna shyǵyp bara jatqan fakýltet dekany Káken Ahanovtyń ornyna dosenttigin keshe ǵana alǵan Kákishevti dekan etip taǵaıyndaýy. Ne bolmasa, shyǵarmashylyq uzaq demalysqa shyǵyp bara jat­qan B.Kenjebaevtyń orny­na­ T.Kákishevti kafedra meń­gerý­shi­­­­siniń mindetin atqarýshy dep shyǵarǵan buıryǵy. Keńestik júıeniń tártibi me, álde О́mir­bek Aryslanuly ustanǵan temirdeı tár­tip pe, shyǵarǵan buıryqtaryn­da aılyǵyna qosymsha ústeme­aqysy da ashyq kórsetilip otyrǵan.

Joǵary oqý oryndarynyń negizgi mindetteriniń biri – abıtýrıentterdi stýdent qataryna qabyldaý. Qashanda talantty abıtýrıentterdiń joly bolǵanyn qalaıtyn rektor, Tursekeńniń ta­zalyǵyn, joq álde talantty balalardy irikteýdegi batyl qadam­daryn unatty ma, ol bir ózine ǵana aıan. Bizge belgilisi, Tur­se­keń ýnıversıtettiń qaınaǵan naýqandyq jumystary tusynda О́.Joldasbekovtiń senimdi serik­teriniń birine aınalǵan.

Bir jyldyń eńbek demalysy ekinshi jylǵa qosylyp «sharsha­ǵan» Tursekeń kezekti bir dema­ly­syn erte qamdap, alysqa ketip qalǵan kezi de bolypty. Biraq dem alyp júrgen jerinen de, em alyp júrgen jerinen de jer shal­ǵaılyǵyna qaramastan rektor sha­qyrtyp alǵan. Solaı jazdyń jaıly demalystarynan qaǵylǵan Kákishev esesine qazaqtyń talaı talantty balalarynyń jolyn ashqan. Búgingi bas alashtanýshy, áýe­zovtanýshy Tursyn Jurtbaı men ataǵy da «Manas» jyryndaı uzaq, ózi de qazaqtan shyqqan tuń­ǵysh jáne jalǵyz manasshy Baıanǵalı Álimjanov Tursynbek Ká­kishevtiń shapaǵatyn kórgen myńdardyń biri ǵana. Bala boıyn­daǵy talantty jazbaı tanı­tyn qasıeti Tursekeńdi talaı zań­syz­dyqqa da aparǵan. Sonyń kóbine kýá bolǵan marqum Alma apaı meıirimin tógip otyryp áń­gimeleýshi edi.

Kadr tańdaýdaǵy talǵampaz rektordyń Tursekeńe degen seni­miniń syılastyqqa ulasýy QazMÝ-daǵy rektorat tara­py­nan qaptaǵan buıryqtardyń oryndalýynyń ǵana jemisi emes. Iskerlik qabiletten eshkimge ese jibermeıtin rektor Tursekeńniń qabi­letine kórik berip turatyn bi­limin baǵalaǵan. Oǵan naqty dálel – oblystyq, respýblıkalyq, odaq kóleminen rektordyń aty­na túsken arnaıy qatynas qa­ǵazdar. Rektor jan-jaqty sura­nysqa ıe professorynyń jumys­bas­tylyǵyna qaramastan, emin-erkin júrip-turýyna da jaǵdaı jasaǵan. Onyń ústine Qazaqstan jazýshylar odaǵy basqarmasy da respýblıka kóleminde ótetin is-sharalaryna ǵana emes, odaq­tas respýblıkalardyń jazý­shy­lary men synshylarynyń odaq kólemindegi jıyndaryna Káki­shevtiń qatysýy qajettigin habar­laı otyryp, ruqsat etýin ótine suraǵan hattarǵa О́mirbek Aryslanulynyń qulshyna qoıǵan bu­ryshtamasy sonyń aıǵaǵy. Rek­tor solardyń qaı-qaısysyna da oń sheshim shyǵarǵan. Sol hattardyń ishinde Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń rektory Evneı Bóketovtiń de qatynas qaǵazdary saırap tur.

Qazaq ádebıetiniń ne ǵyly­my­nyń respýblıkalyq, odaqtyq deńgeıdegi sózin QazMÝ-dyń pro­fes­sory sóılep jatsa, árıne, ýnı­versıtet úshin de úlken már­tebe. Al úlken trıbýnalardan ǵylymnyń ózekti problemasyn kóterip, onyń shapaǵatyn odaqtas respýblıkalardyń ǵalymdary da kórip jatsa she? Ol ǵalymnyń ǵana emes, ulttyń da mereıi. Máskeýdiń she­neýnik ǵalymdaryn QazMÝ-dyń fılologııa fakýltetinen dıs­sertasııalyq keńes ashýǵa kóndirgen.

Keńes odaǵy kezinde Máskeý­de­gi ǵylymı keńes odaqtas respýb­lıka ǵalymdarynyń basyn qo­syp, kóshpeli jıyn ótkizip tu­rady eken. Ashǵabadta ótken son­daı bir kezekti jıynda sóz alǵan Tursekeń respýblıkalarda ǵylymnyń ósip-órkendeýine ǵy­lymı keńesterdiń azdyǵy, sarapqa salatyn keńestiń de Más­keý­ge ǵana baılanǵandyǵynyń ke­dergisin aıta kelip, «odaqtas respýblıkalardaǵy ǵylymı ba­ǵytta oqytatyn QazMÝ sııaqty jetekshi oqý ornyndarynda nege dıssertasııalyq keńes ashpasqa? Ol Ortalyqtaǵy uzyn-sonar kezekti de azaıtady. Al shyndyǵyna kel­gende ár eldiń óz tilinde jazyp ketken ata-babasynyń murasyn sol ulttan artyq kim biledi, sol ulttyń ǵalymdarynan artyq kim saralaı alady, ony ýaqyt dáleldep otyrǵan joq pa» degen kóptiń kókeıindegi ózekti suraqty ortaǵa tastap kep jibergen. Tursekeńniń usynysyn birden ilip áketken grýzın ǵalymdary bolypty. Ash­ǵabadtyń tórinde odaqtas res­pýb­lıka ǵalymdarynyń kúndeı kúrkiregen daýysy Máskeýge sol zamatta jetken. Júıeli sózdi ǵy­lymı shyndyqqa negizdep, teń­sel­se taý qozǵaıtyn ǵalymdar talap etkende Máskeý de qulaq asqan.

QazMÝ-dyń fılologııa fakýl­te­­ti­nen ashylǵan dısser­tasııa­lyq keńestiń qazyǵyn osylaı qaq­qan Kákishev, uıymdastyrý ju­mysynyń bıligi tóraǵa retinde óz qolyna tıgende baıaǵy ókpe-nazdy jıyp qoıyp, Ádebıet jáne til ınstıtýtyndaǵy úzeńgilesterin de Ǵylymı keńesine shaqyrǵan. Kákishev te olardyń ǵylymı ke­ńesteriniń beldi múshesi bolǵan. О́zi ashqan dıssertasııalyq keńesti Tursekeń on shaqty jyl basqaryp, bedeldi keńeske aınalǵan kezinde dosy Zekeń – Zeınolla Qabdolovqa aýysty. Osyndaı ortaǵa salǵan oıy da, bastaǵan isi de, ǵylymdaǵy joly da, bári de eń alǵash tyńǵa túren salǵandyqtan tileýqor dos­tary da, ańǵarympaz shákirtteri de Tursekeńdi muzjarǵyshqa teńegen.

«Kezinde QazMÝ-dyń dańqty bo­lýy respýblıkadaǵy jalǵyz ýnı­versıtet bolǵandyǵynan ǵana emes, Máskeýdegi MGÝ-dyń ǵy­ly­mı baǵytta oqytatyn úrdisin ustanǵandyqtan jáne sol dástúrdiń О́mirbek Joldasbekovtiń rek­tor­lyǵy tusynda qunarlana tús­ken­diginde», deıtin Tursekeń. Rektordyń QazMÝ-dy basqarýdaǵy ádisin klassıkalyq úlgi retinde kóretindikten dástúrli jalǵastyq tapqanyn qalaıtyn. Sol sebepti bilim, ǵylymnyń jaǵdaıyn jaqsy túsinedi-aý degen mınıstrlerge óziniń usynystarymen arnaıy kiretin. Onyń naqty dáleli QazMÝ-dyń búgingi rektory Janseıit Túımebaev Bilim jáne ǵylym mınıstri bolyp otyrǵanda arnaıy barǵan Tursekeń QazMÝ-dyń gýma­nıtarlyq fakýltetteriniń ja­nynan ǵylymı zertteý labora­torııalaryn ashý kerek degen usy­ny­syn aıtty. Bul – 2009 jyldyń 29 qańtary. Istiń mán jaıyn uǵa qoıǵan mınıstr: «Jaratylystaný fakýltetteriniń praktıkasynda burynnan bar úrdis qoı», dep máseleni qolma-qol sheship berdi. Fılologııa fakýltetindegi pro­fessor Janǵara Dádebaev bas­qaryp otyrǵan Abaı zertteý ortalyǵy – sonyń nátıjesi. Fakýl­tetke qatysty máselesiniń tez she­shilgenine rıza bolǵan Tur­se­keń: «máseleni tez sheshýińe qa­ra­ǵanda sen istiń kózin biletin durys mınıstr boldyń ǵoı» dep qaljyńdap alady da, QazMÝ-dyń qadir-qasıeti kótere alatyn óte mańyzdy usynys aıtty. Ol usy­nysyn ol kezde oryndaý múmkin emes edi.

QazMÝ-dyń abyroıly bolýy bilimdi de mádenıetti ustazdarynda dep biletin Tursekeń keıingi jyldary oqytýshy quramynyń biliktilik deńgeıine qatty alań­daıtyn. QazMÝ-da qyzmet iste­gi­si kelgenniń emes, qyzmet is­teý­ge laıyq kadrdyń júrgenin qa­laıtyn. Ol О́.Joldasbekovtiń «Kadr bazalyq bilimdi QazMÝ-da alýy kerek» degen negizgi usta­nymyn qoldaıtyn, onyń ózin­dik artyqshylyǵyn da aıtyp oty­ratyn. Kezinde QazMÝ Máskeý men Lenıngradtyń jetekshi oqý oryndarynyń túlekterine ǵana moıyn burǵannan utqanyn maquldaıtyn. Búgingi zaman aǵy­mymen egemendik Batyspen baı­lanysty araǵaıynsyz tikeleı aralasýǵa múmkindik týǵyzǵanda, bireýlerdiń tyqpalaǵan tóbe­le­rine tamsanbaı, ózimizdiń taý tulǵalarymyzben olardy tań­ǵal­dyraıyq dep ulttyq deńgeıden qaraıtyn.

Tursynbek Kákishev – ómirde bolsyn, ǵylym jolynda bolsyn eshkimdi qaıtalamaǵan ǵalym. Ne zert­tese de tyńǵa túren saldy. Bastaǵan isin orta jolda tas­tap kete salmaıtyn qasıeti kan­dıdattyq zertteý jumysynan bas­talǵan ǵylymı taqyrybyn QazMÝ-da jalǵastyryp, joǵary oqý oryndarynyń oqýlyǵy deńgeıine jetkizgen ǵalym. Bul QazMÝ aldyndaǵy jaýapkershiligi. Ǵalymdyq, ustazdyq boryshy.

Shákirtterin de múmkindiginshe tabandy, shynshyl, eńbekqor, ultjandy azamat bolýǵa baýlıtyn. О́zi sııaqty ulttyń sózin aıtyp, qara qyldy qaq jaryp júrgen shákirtteri de bar. Aqyryn júrip ǵylymyn damytyp, azamattyq kelbetin saqtap júrgen shákirtteri de bar. Adamdy turmys bılegen zamanǵa tap boldyq degen jeleýmen, betiniń aryn belbeýine býǵan shákirti de bar.

Tursekeńniń «professor úshin leksııa oqyǵannan artyq rahat joq» degenin talaılar es­tigen shyǵar-aý. О́mirbek Aryslan­uly: «Aǵasy, sizdiń qarsy bola­tynyńyzdy bilemin, biraq laıyq kadr taýyp alǵansha fakýltetti bir ıyǵyńyzben tireı turyńyzshy» degenin araǵa neshe jyl salyp aıtsa da ózgerissiz, dál osy kúıin­de eske alatyn. Kákishevtiń bir ıyǵymen tireı turǵan dekandyǵy 1986 jylǵy Jeltoqsan kóteri­li­sine tap kelgen. О́mirbek Jol­dasbekov rektorlyqtan tús­ken­she Tursynbek Kákishev te dekandyq ornynda otyrǵan. Se­be­bi stýdentterin saqtap qalýǵa jasaǵan Tursekeńniń batyl qadam­daryn rektor qoldaǵan. Al rektor aýysqanda arystandaı aıbatty minezge qalyptasqan Tursekeńe, jańa basshynyń talaby da, ustanǵan pozısııasy da unamaǵan. Sondyqtan rektordyń tapsyrmasyn oryndamaǵan. Keıbir dekandar rektorat pen fakýltet arasynda protokol tasyp úr­gin-súrgin bolyp júrgende fılologııa fakýltetiniń dekany oqytýshylaryn da, stýdentterin de úreıge boı aldyrmaı, sabyr­ǵa shaqyrǵan. 1986 jylǵy Jel­toq­sanǵa fılologııa fakýltetinen qansha stýdent qatyssa da, solardy «sholaq belsendilerdiń» qandy sheńgelinen alyp qalǵan. Eń birinshi ınfarkty da sol kezde alǵan.

Al osydan úsh jyl buryn 2020 jyly aıdyn kúnniń amanynda fılologııa fakýltetinen 10 stý­dentti birdeı oqýdan shyǵarǵan oqıǵa boldy. Barlyǵy da er ba­lalar. Memlekettik grant ıeleri. Fılologııa fakýltetinde arpa ishinde bir bıdaıdaı júretin uldar ne ǵylymǵa, ne ónerge beıim ke­letini ekibastan belgili. Bul jerde bıligi bardyń qýlyǵy, móri bardyń sumdyǵy aıadaı kabınette iske asyp ketti. Túpki maqsat belgili edi. Sol istiń aq pen qarasyn ajy­­ratýdy fakýltet deńgeıinde qaldyrmaı, sol kezdegi rektorat óz qolyna alǵanda, qordalanǵan talaı bylyqtyń beti ashylatyn edi. Osy tusta Kákishevtiń joqtyǵy bilindi.

Sebebi fakýltetke kelgen er balalardyń árqaısysynan talant­ty kóretin Tursekeń qanattyǵa qaqtyrmaı, tumsyqtyǵa shoqyt­paı qyzǵyshtaı qoryp júretin. Olardy jetektep kimge, qaıda bar­mady? Kimge qońyraý shalma­dy? Prezıdentke de hat jaz­ǵan kezi bolǵan. Talantty balala­ry «balalyq» jasap qoısa solar­dy elden buryn túsinetin de, túsindiretin de ózi bolatyn. Ár kez minezdi balalardyń sózin sóı­leıtin. Olardyń artyq-kem bala­lyǵyn aqtaıtyn dáleli de daıyn turatyn. Al ol balalardyń problemasy sabaqqa qatysty bol­sa jetekteı ala jóneletin. On­daıda ózin de qurbandyqqa shalyp jiberetin.

Ásirese aıtysker Serik Qa­lıev, Dáýletkereı Kápuly, Bal­ǵynbek Imashev, Serikzat Dúısen­ǵazın, Muhametjan Tazabekov – Tursekeńniń qazaq ádebıetiniń tarıhy men syny kafedrasynda qanattanyp ushqan balalar. Olar fakýltette erkin júrip, bula ósti. О́zi aıtystyń bel ortasynda júrgen soń, aıtysker stýdentterdi erekshe qoldaıtyn. Saıaq júretin Muhametjannyń talantyn belden basqysy kelip azýyn aıǵa bilegen bir aǵaıynyń qandy sheńgelinen búkil kafedra aldynda aman alyp qalǵan da ustazy Kákishev edi. Sol Muhamedjan úılenip, Tarazdaǵy toıyna shaqyrǵanda balasynbaı arnaıy baryp, batasyn bergen de – Tursekeń.

QazMÝ qalashyǵyndaǵy er­si­li-qarsyly aǵylyp jatqan stýdenttermen bir tolqynda júrgendi qalaıtyn. QazMÝ-yn jaqsy kórgeni sondaı, sońǵy saparyna da О́.Joldasbekov atyndaǵy stýdentter saraıynan shyǵarýdy amanattady. Ol solaı boldy da.

Qazaqta «jaqsynyń jaqsy isin aıt, nury tasysyn» degen ata­ly sózine júginsek, QazMÝ-dyń búgingi jaǵdaıy talapqa saı. Janseıit Túımebaev rek­tor bolyp kelgen boıda-aq eń birin­shi quldyrap ketken aılyq máse­lesin birden sheshti. Azyp-tozyp ketken ǵımarattarǵa kúrdeli jón­deý júrgizdi. Qazir QazMÝ qala­shyǵynyń ishi-syrty birdeı bútin­delip, eńsesi kóterilip qal­dy. Oqý ornynyń tamyryna qan, QazMÝ qalashyǵyna jan bite bastady. Eń bastysy, keshegi KazGÝ, búgingi QazMUÝ burynǵy dástúrdi jań­­ǵyrtyp ǵylymı baǵytqa bet burdy. Bul da professor, qaıratker Tursynbek Kákishevtiń ishinde ketken bir armany edi.

Kúlásh AHMETOVA,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor