Myna ómirde adamdar arasynda meıirimdilik, baýyrmaldyq, qarapaıymdylyq, janashyrlyq, bir-birin qoldaý degen azaıyp, bulyńǵyrlanyp bara jatqandaı. Olardyń oryndaryn menmen, ózimbilgish, tákappar, qatigez, dúnıe qýǵan, tek paıda taýyp, aqsha jınaýdy maqsat etken toıymsyz jandar basyp bara jatqandaı sezimde bolamyn. Nege bulaı boldy? Qazirgi qoǵam adamzatty qaıda alyp barar eken?
Birde soǵys ardageri, jazýshy, Halyq qaharmany Qasym Qaısenovpen suhbattasqan Ahat Jaqsybaev:
– Qaseke, ómirde jek kóretin nárseńiz ne? – dep suraq qoıady. Sonda erjúrek qart partızan irkilmesten:
– Eń jek kóretin nársem – menmendik. Menmendik adamdy meńireý etedi. Al meńireýlik túbińe jetedi, – depti.
Iá, oı tarazysynan ótkizsek, shynynda da adamnyń boıyndaǵy bir qasıetsizdik – menmendik, tákapparlyq, ózimbilemdik eken. Ony myna myń qubylǵan saıqymazaq dúnıeden kúnde bolmasa da kórip júrmiz. Ásirese bul jaǵymsyz qasıet ózimizdiń qazaqtar arasynda jıi ushyrasatyny ras. Nege? Ol qanmen beriletin qasıet pe? «Qaltasy qalyńdaǵan» baıshykesh, qyzmeti ósken adam ýaqyt ótpeı-aq aınalǵan ashy shekteı ózgerip, órkókirektenip, tanaýy jelbıip, keýdesine nan pisip, mańǵazdanyp shyǵa keletini nesi? Oı, sumdyq-aı! Orys halqynda «Eger kisini synamaq bolsań, oǵan qyzmet ber» degen sóz bar. Qyzmet dárejesi sál ósse, kekireıip, oqtaý jutqandaı pańdanyp «hanǵa sálem bermeıtinder» az emes-aý, myna qyzyldy-jasyldy dúnıede.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń: «Memlekettik qyzmet jeke bastyń baq-dáýletin arttyratyn jer emes. Bul – týǵan halqyńnyń aldynda aıryqsha jaýapkershilik arqalaý» degen sózin esten shyǵaryp, qyzmet babyn paıdalanyp baıý jolyna túsip, dárejesin tabys kózine aınaldyryp, túkirigi jerge túspeı, sóıtip birte-birte qulqynnyń qulyna aınalatyn basshylardyń aınalamyzda kóp ekeni qynjyltady. «Men», «men» deı berme, Meńdep ólersiń», nemese «Jaqsyny maqtasań, saqtanady, Jamandy maqtasań, qomdanady», «О́zim bilem» degen órge baspas». «Úsh nárse adamdy baqytsyzdyqqa ushyratady: sarańdyq, qomaǵaılyq jáne menmendik». Mine, bul dana, ótkir sózderdi atam zamannan babalarymyz aıtyp, urpaǵymyzdyń qulaǵyna sińirip ketken. Al orys jazýshysy Anton Chehov «Eshqashan, eshbir jaǵdaıda ózińniń dandaısýyńa da, menmendikke salynýyńa da jol berme» depti. Oılap otyrsaq, qazirgi bılik ıeleri arasynda menmendik basym bolyp bara jatqandaı bolady da turady.
Menmendik adamnyń ózin basqadan artyq sanap, baq pen baılyqty, bılikti kótere almaı, aqymaqtyq pen tákápparlyqqa salynýynan kórinedi. Menmen adam ózimshil bolyp, basqa adamdardyń kózqarasymen, oı-pikirimen sanaspaı, tek óz múddesin ǵana oılaýmen ómir súredi. Bir sózben aıtqanda, menmendik adamdy týra jolǵa jetelemeıtini belgili, kerisinshe ony erteli-kesh orǵa jyǵady, abyroıdan aıyrady, baqytsyzdyqqa uryndyrady.
«Ulyq bolsań, kishik bol» degen qanatty sóz bar. «Ulyq» – kisiniń boıyndaǵy qarapaıymdylyq jaqsy qasıet. Árıne, qarapaıym bolamyn, kishik bolamyn dep kisilikten jurdaı bolý, qarabaıyr bolý da qaýipti. Minezsiz, tym retsiz qarapaıymdylyq adamdy beısharalyqqa, músápirlikke aınaldyrady. Ol adamdy ynjyq, kúıregish etedi. Jaqyn-jýyǵy, tipti ózine jaqyn bala-shaǵasy men áıeli de ony mensinbeı, pikirin elemeı, qaýqarsyz, únsiz beıshara pendege aınaldyryp jiberedi. Demek «kishik» bolýdyń da óz jóni bar. Al jónsiz kishik bolsań, jol jaǵasy – aıaq astyndaǵy qaýqarsyz bir túp shıge uqsap ketesiń. Ondaı shıge ary ótken, beri ótken ıt te sarıdy, kóringen mal taptaıdy... Sóıtip, ol kele-kele mújilip joǵala beredi, birte-birte múldem joq bolady, izi de qalmaıdy. Qorynyshty, aıanyshty...
О́mir jolynda, qyzmet babynda kimdermen kezdesip, kimdermen áńgime quryp, kimdermen dámdes-tuzdas bolmaısyń? Árkimniń óz orny, kásibi, oıy, minezi bar. Bireýiniń boıynan adamgershiliktiń, jaqsylyqtyń, izettiliktiń, ımandylyqtyń izi baıqalyp tursa, ekinshisinen tákapparlyq, kekirttik, kesirlik, tońmoıyndyq, órkókirektik, menmendik betine shyǵyp, aıqaılap turady. Olarǵa ne dersiń?..
Birde shákirti ustazynan suraıdy:
– Ustaz, ómirdiń máni nede?
– Kimniń ómiri? – dep tańdana suraǵyna suraqpen jaýap berdi ustazy. Shákirti sál oılanyp baryp:
– Jalpy, adam ómiriniń... Ustazy tereń kúrsindi de:
– Bul suraqqa kim jaýap bere alady? – dep basqa stýdentterden surady.
Biri:
– Bálkim, ómirdiń máni mahabbatta shyǵar...
– Jaman jaýap emes, dedi ustazy, – biraq ondaǵan jyl ómirim beker ótpedi dep aıtý úshin bir ǵana mahabbat jetkiliksiz sekildi.
– Menińshe, ómirdiń máni sońyńnan iz qaldyryp ketý. Máselen, siz, Ustazym!..
– Eger seni durys tanymaıtyn bolsam, jaı ǵana jaǵympazdanyp tur dep oılar edim.
– Sonda kóp adam beker ómir súrip jatyr dep esepteısiń be? – biri osylaı dep edi, endi bir stýdent:
– О́mirdiń máni osy mándi izdeý shyǵar, múmkin.
– Qane, qane, – dep qyzyǵa tústi ustazy: – oıyńdy ashyp aıtshy, nege olaı dediń?
– Biz osy suraqty talqylap otyrmyz, demek, jaýabyn dóp basyp aıtý múmkin emes. Ekinshiden, durys jaýabyn taptym degen kúnniń ózinde ol jaýapqa qarsy shyǵatyn adam báribir tabylady. Osylaı búkil ómirimiz osy ómirdiń mánin izdeýmen ótedi.
– Sonda ómirdiń máni...
– О́mir súrý, – dedi shákirti.
Osymen sabaq ta aıaqtaldy. Árkim osy oıdy arqalap, aýdıtorııadan shyǵa berdi. Osy joldardy oqyp otyryp men de oıǵa qaldym: «Iıa, ómirdiń máni nede? Belshesinen jıǵan baılyǵy ma, álde halqymen birge bolyp, onyń sýyǵyna tońyp, jylýyn bólisip, elge degen qamqorlyǵy, basqalarǵa jasaǵan jaqsylyǵy ma?..». Sanaǵa salmaq salar suraq az emes.
Tákapparlyq naqty jetistikter men jeńisterden keıin nemese keremet qabiletter aıasynda jıi kezdesetin «juldyzdy aýrýdyń» kórinisi bolýy múmkin. Degenmen, ár adamnyń erekshe ekendigi umytylady, árkim talantty mýzykant, akter, sportshy nemese baı adam bola alady. Sonymen qatar, bir adamnyń jetistigine qansha adam úles qosqanyn este saqtap, ony túsiný kerek. Máselen, akter bıik mansabyn ózi jasady ma? Onyń jetistigine mektepte, úıirmelerde jáne ýnıversıtette sabaq bergender, qoldaý kórsetip, kómektesip, sońynda onyń jumysyn jaqsy kórip, baǵalaýshylar da úlesin qosty emes pe?..
Qoǵamda barlyq adamdar týǵannan bastap ózara aralasady. Úıdegi elektr energııasy kóptegen qarapaıym jumysshylardyń jumysynyń nátıjesi, al keıbir menmen adamdar ony qoldanyp, osy eńbegi aýyr jumysshylardy mensinbeı jatady. Siz aınalańyzdaǵy jandardy belgili bir is-áreketteri úshin súıe nemese qurmetteı almaısyz. Oǵan qosa siz ózińizdi búkil adamzattan joǵary qoıa almaıtynyńyz da shyndyq.
Saǵyndyq ORDABEKOV,
medısına ǵylymdarynyń doktory, professor
TARAZ