Mór-tańbanyń tarıhy tereńde. Oǵan osydan birneshe jyldyń aldynda О́týken qoınaýynan tabylǵan myna bir jádiger, ıaǵnı ǵundardyń móri dálel.
Bul – mórdi ǵun babalarymyz osydan eki myń jyl buryn paıdalandy degen sóz. Tarıhı derekterde b.z.d. ekinshi ǵasyrda ómir súrgen kóshpeli Ǵun ulysy batys Han ımperııasy, kórshileri Dúnhý, Sıanbı, t.b. memleketterimen, sondaı-aq ózderine baǵynyshty Dınlın taıpasy qatarly eldermen qazirgi tilmen aıtqanda, dıplomatııalyq qarym-qatynasta bolǵany týraly ejelgi qytaı jazbalarynda (Syma Sıan) baıandalady.
Osy oraıda aıtpaǵymyz, ǵundar memleketaralyq saıası-jaýyngerlik sharttar kezinde ózara kelisimdi bekitý úshin mór paıdalanǵany anyq. Al budan bes jyl buryn Mońǵol – Fransııa birikken ekspedısııasy О́týken qoınaýynyń (Mońǵolııa) kúretamyry Tamyr darııasynyń saǵasy Ulan-qoshý atty alqaptaǵy 2-qorǵandy qazǵan kezde tapqan bul mórdiń sıpatyna toqtalsaq, tórtburysh pishindi jádigerdiń syrtqy poshymy ekiqabat qoladan quıylyp, joǵary jaǵynda mórdi búldirgilep alyp júretin taspa ótkizerlik tesik ornalasypty. Jádigerdiń bıiktigi – 1,3 sm, tórtburysh ólshemi – 1,7 h 1,6 sm.
Mórdiń basty qundylyǵy – tabanynda sharshylanǵan jazýy bar. «Bul – jádiger ǵundardyń jazý mádenıetin áıgileıtin birden-bir dálel», deıdi zertteýshiler. Biraq jazýdy ázirge jer betinde oqıtyn maman joq.
Buǵan deıin atalǵan jádigerge uqsas mór 2010 jyly Tabyn Tolaǵaı (Tavan Tolgoı) qorǵan kesheniniń 59-obasynan shyqsa, Qytaı Halyq Respýblıkasynyń jerindegi ejelgi Ońtústik ǵun mekeninen kóne qytaı jazýy tańbalanǵan mór tabylǵan bolatyn.