Álemdik qaýymdastyqta ornymyzdyń aıshyqty bolýy ultymyzdyń zamanaýı talaptarǵa jaýap beretin sapasyna tikeleı qatysty. Ultymyzdyń jańasha bolmysynyń qalyptasýynda bilim men tárbıeniń orny erekshe. Bul baǵyttaǵy jumys nátıjesi otbasy, bilim mekemeleri jáne jurtshylyqtyń ózara úılesimdi jumystarynyń tıimdiligimen ólshenedi.
Urpaq tárbıesi – ult tárbıesi. Sondyqtan qoǵamnyń barlyq múshesi bul jumystan tys qala almaıdy. Onyń ishinde balanyń basty ustazy – ata-anasynyń, otbasynyń ornyn ashyp aıtýymyz qajet. Árbir urpaqtyń ómir týraly kózqarasynyń negizi otbasynda qalyptasady. «Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilersiń» degen mátel beker aıtylmaǵan. Bala boıyna adaldyq, iskerlik, eńbekqorlyq sııaqty jaqsy qasıetterdi aıtýmen emes, óz isimizben kórsetý arqyly ornyqtyra alamyz. Balanyń tárbıesi durys bolsa – baǵyń, burys bolsa – soryń. Bala tárbıeleýdi ózimizdi tárbıeleýden bastaǵanymyz jón. О́ıtkeni ol ózińe tartady.
Árkimniń ózi mán bermeı júrgen erekshe qabileti bolady. Týa bitken qabiletti tanyp-bilýge ata-ana men pedagog mamandardyń ózara úılesimdi jumysy qajet. Sony taýyp, kúsheıtip eńbek etse, aqsaq túıe sekildi kóshtiń sońynda qalmaıdy. Al aqsaq túıeniń armany kósh keri burylsa dep oılaıdy. Ol kóshtiń baǵyty alǵa júrý, ol saǵan bola ornynda omalyp otyrmaıdy. Balany memleket asyrasyn, mektep tárbıelesin dep qol qýsyryp otyrýdyń arty orny tolmas zardaptarǵa ákeletinin áste umytýǵa bolmaıdy. Ýaqyt ótkesin balanyń burys jolǵa túskenine kimdi kinálaımyz? Ol kezde muǵalim de, sala basshylary da, basqa da aýysyp ketedi.
Jas urpaqtyń boıyna adaldyq qasıetterdi sińirýde pedagogıkalyq ujymnyń jaýapkershiligi óte mańyzdy. Iаǵnı otbasyna mektep tarapynan bilikti kómek qajet. Úıde ata-ana baýlysa, mektepte muǵalimder tárbıe beredi. Tálim-tárbıedegi jarasymdylyq birlesip jumys istegen jaǵdaıda ǵana úılesimdilik tabady. Balanyń ómir súrýge qushtarlyǵynyń oıanýy ózin qorshaǵan ortasyna, muǵalimge, ata-anaǵa, birge oqyǵan qurby-dostaryna, olardyń kúndelikti is-áreketterine, jan-jaqtan alatyn aqparatqa baılanysty. Pedagog kez kelgen naqty jaǵdaıda oqýshynyń psıhologııasyna erekshe durys joldy taba bilýi qajet. О́ıtkeni ol – maman. Ol – onyń, adam retinde ar-ojdanynyń aldyndaǵy, azamat retinde memlekettiń aldyndaǵy, maman retinde zań aldyndaǵy mindeti men jaýapkershiligi.
Balany oqytý degenimiz – muǵalimniń kúndelikti kómeginsiz damýyna qabiletti bolýǵa úıretý. Shákirtine úıreter jaqsy ónegeleri kóp ustaz ǵana oqýshy esinde uzaq saqtalady. Muǵalimdik tánge jeńil bolǵanymen, janǵa aýyr kásip. Osynshama qıyndyqty jeńe bilgen adam ǵana shákirtteriniń yqylasyna bólenedi. Biz, bilim salasynyń qyzmetkerleri qoǵam músheleriniń nazarynda, syn sadaǵynyń ushynda júremiz. Sondyqtan júrgen júrisimizge, sózimizge, kıgen kıimimizge, jegen tamaǵymyzǵa, ásirese isimizge óte abaı bolýymyz qajet. Jaqsy shákirt shyqsa, meniń shákirtim dep ıelenip shyǵa kelemiz. Jetistikke jete almaı, ómirden ornyn taba almaı júrgen shákirtterimizdi sonda kim oqytqan, kim tárbıelegen?
«Oqý – ǵanıbet, bilim alý – ǵajap, ustaz kórý – keremet», degen sóz bar. Oqý ordasynyń esigin ashqanda ustazyn kóredi, shyn mánindegi ustazyn kórgende bilimge qushtarlyǵy ashylady. Qushtarlyǵy ashylmasa, ustazyn sezinbegeni. Dıplomdy mamannyń bárin ustaz dep aıta almaımyz. Muǵalimdikti jalaqy alatyn kúnkóris kásibi dep qana túsinetin adam jaqsy maman bola almaıdy. Sondyqtan da oqý-tárbıe isinde jan-tánimen jumys isteıtin adam ǵana shákirtteriniń aýzynan «ustazym» degen shynaıy sózdi estı alady. Ustazǵa bárinen buryn keregi ózin-ózi, shákirtin tanyp-bilýi, ıaǵnı, ortaq ıgilik úshin parasat zańyna baǵyna bilýi. Adamnyń aqıqat bilimi óz bolmysyn tanýmen aıaqtalar bolsa, ustaz shákirtiniń de bolmysyn tanyp-bilýi jáne ony shákirtine tanyta bilýge tıis. Ustazy beıildi bolsa, shákirti zeıindi keledi. Salystyrmaly pedagogıka boıynsha jaqsy ustazdan bilim alǵan shákirttiń bilimi orta deńgeıden úsh ese joǵary bolady eken.
О́mirden túıgenim, ustazyn tappaǵan adamnyń tárbıesinde kemistik kóp bolady. Ustazdyq – taza aǵyn sý. Artyq nárseniń bárin aǵyzyp, tazalap otyrady. Ustaz úshin ózindik ornyn parasattylyqpen sezinýi – ózinen qoǵam talap etetin ıgilikke barynsha jaqyndaǵany. Ustazdyqtyń máni bilýge tıistini bilýge umtylý, bilmeıtinderge neni bilmeıtinin túsindirý, óziniń bilmeıtinin bilemin dep oılamaý. Talantty ustazdyń talapty shákirti kóp bolady. Sonymen ustaz dep otbasy, jeke basy, kásibiniń qundylyqtaryn ózara tıimdi tujyrymdap, izgilikti qasıetterdiń nuryn qoǵamǵa endire biletin tulǵany aıtamyz.
Qoǵam talqysyndaǵy negizgi máseleniń biri – pedagogıkalyq kadr sapasy. Bilim berý mekemeleri basshylarynyń kadr tańdaýdaǵy sýbektıvti is-áreketteri týraly áńgimelerdi estip jatamyz. Oqý-aǵartý mınıstrligi bul baǵytta birshama qadam jasap jatyr. Talap óte oryndy. Jumysqa turý úshin «blogerlerge aıtsań sheship beredi» degendi estigende qatty qapalanasyń. Jumysqa qabyldaǵanda syıaqy alatyndardy da joqqa shyǵarý qıyn. Osyndaıǵa sanaly túrde baratyn adamdardy «ulttyq múddege satqyndyq jasaýshy» dep aıtqym keledi. Bilim ordalaryndaǵy jumysyn tek kúnkóris kózi retinde qaraıtyn adamdar ol jerden ketip, basqa jumysqa barǵany durys. Ustaz bolýdy rýhy myqty, ultyn súıetin naǵyz myqtylar atqarar ma edi, shirkin?
Jańa zamanda qorshaǵan orta túsinigi de ózgerý ústinde. Qazirgi balanyń eń jaqyn «dosy» – ınternet adamdy óziniń ıirimine tartyp alar kúshke aınaldy. Búgingi urpaq qoǵamy – sıfrlyq qoǵam ekenin moıyndamasqa shama joq. Buryndary aqparatqa qoljetimdilik shekteýli kezde kóp oqy, kóp bil, kóp tany dep jumys isteıtinbiz. Al endi neni oqý, neni oqymaý, neni bilý, neni bilýdi shekteý, kóp oqyǵannan góri kóp toqý, kóp bilgennen góri paıdalysyn tańdaı bilý talaptary aldyńǵy qatarǵa shyǵyp otyr. Olardy ajyrata bilýde tájirıbeli ustazdar ata-anamen hám balamen qatar jumys isteýge tıis. Osyndaı jumystar arqyly neniń jaqsy, neniń jaman, neniń paıdaly, neniń paıdasyz ekenin ajyrata alatyn ishki ustanymy myqty urpaqqa qol jetkize alamyz. Oqyǵanymyzdy ǵana emes, toqyǵanymyzdy kóp aıtatyn ýaqyttamyz.
Qazir álemde kóp bilimnen paıdaly bilimge degen tujyrym kúsheıip keledi. Oqıtyn aqparat kózi de kóp. Neni oqymaý kerek degen talap qalyptasyp jatyr. Bizde demokratııa, erkin shyǵarmashylyq degen jeleýmen aýzyna kelgendi aıtyp, oıyna kelgendi jazyp, jastardyń sanasyn ýlap júrgender jetkilikti. Búginde aınalamyzdaǵy jemqorlyq, alaıaqtyq, urlyq, soqqyǵa jyǵý, kisi aqysyn jeý, atys-shabys, álimjettilik sııaqty jaǵymsyz ádetter jastardyń sanasyna sińip jatyr emes pe? Oqyǵanyńdy oıǵa sala bilý de mańyzdy. Oısyz oqý – paıdasyz. Al bilimsiz oı qaýipti. Aqparatty ıgerý – dári, ári – ý. Sebebi ol jol kórsetýmen birge, baǵytyńnan taıdyryp, adastyrady. Onyń janyńdy jadyratar meıirimdi kúshi de, janyńdy kúıdirer zalymdyq júzi de bar. Osylarǵa nege tyıym salynbaıdy dep jıi suraq qoıady. Tehnologııanyń damyǵan kezinde aqparat aǵynyn toqtatý qıyn. Tehnologııaǵa tehnologııamen qarsy turamyz. Internette, telefonda baǵdarlamalardy shekteıtin júktemeler bar. Solardy barynsha tıimdi paıdalanýdy úıreneıik. Áıtpese bireý shekteıdi dep kútýdiń tek zııanyn shegip qalýymyz ábden múmkin. Sondyqtan aıqaılasam aqıqatshyl, shyryldasam shynshyl, synasam synshyl, oıbaılasam oıshyl kórinemin deıtinderdiń qoǵamǵa keri áser etetin jazbalary úshin zań aldynda jaýap bergizip, áleýmettik jeliden óshiretin tetikterdiń de ýaqyty keldi dep oılaımyn.
Alyp jatqan bilimin, oqyp jatqan aqparatyn ne úshin ıgeremin dep rasıonaldy oılana biletin adamdy saýatty dep aıtady. Jattap alyp, ómirde paıdalanbaı, «júretin ensıklopedııa» bolýdyń paıdasy shamaly.
Tulǵanyń jan-jaqty qalyptasýyna áser etetin másele – mamandyq tańdaı bilý. Dıplom alý mańyzdy emes, kásibı maman bolý mańyzdy. О́ıtkeni bilim arzan, bilý qymbat. Birneshe oqýdyń dıplomyn alyp, jumys tappaı júrgender qanshama? О́zi oqyǵan joǵary oqý ornynyń ataýyn durys aıta almaıtyn mamandardy da kezdestirip qalamyz. Urpaq tárbıesine aqshanyń kózimen qaraýǵa áste bolmaıdy. Oqý ornynyń bedeli onyń ádemi ǵımaratymen nemese basshysynyń bedelimen emes, sanaly shákirtterimen anyqtalýǵa tıis. Keıinderi keıbir mamandyqtarǵa dıplomnyń da keregi bolmaı qalmas. Balanyń nege yńǵaıy bar, soǵan kúsh salýymyz qajet. Úshpen oqıtyn pánine emes, bespen oqıtyn pánine kóp kóńil bólgenimiz jón. Otbasy men mektep ózara baılanysyp, ár balany jeke zertteýi óte mańyzdy. Jalǵan namysqa tyrysyp, áıteýir «qatyrma» qaǵazyn alsa bolar dep, balanyń obalyna qalǵanymyz úlken qatelik. Bilim men ǵylymǵa qurmet – bul óz bolashaǵyńa, urpaǵyńa qurmet. Anasynan eńbektegen bala sút emes, telefon suraıtyn kezeńde turmyz. Ata-anamen balany, ustaz ben shákirttiń arasyn ajyratatyn da, jaqyndatatyn da osy gadjetter. Másele ony qalaı paıdalanatyndyǵymyzda. Durys paıdalansaq – jetemiz, burys paıdalansaq – óshemiz. Meniń biletinim, salaýatty oılaıtyn adamdar balalaryn belgili bir jasqa deıin ınternetten alys ustaıdy. Ýaqytty tıimdi paıdalanyp, óz ómirin jetildirý joldaryna bas qatyrýdyń ornyna qalta telefonyna úńilip, ózgelerdiń ómirine saıahat jasap, basqanyń armanyna aralasyp ózimizdi aldaıtynymyzdy baıqaǵymyz kelmeıdi. Eń qıyn jumys – oılaný men durys tujyrym jasaı bilý. Al bulardan qashý óz ómiriniń aldyndaǵy jaýapkershilikten qashý.
Urpaǵymyz ınternettegi bireýdiń armanymen emes, óziniń ómirlik armanymen ósýge tıis. Kúnine úzdiksiz 15 mınýt negatıv aqparat kóretin bala túbi psıhologııalyq aýytqýǵa ushyraıdy. Sodan keıin onyń boıynda senimsizdik, qorqynysh, damýǵa tyryspaýshylyq, kúmán, syn, kinániń bárin basqaǵa artýǵa umtylý, qyzǵanysh, kórealmaýshylyq sııaqty jaǵymsyz qylyqtar arta bastaıdy. Bul adamdardyń damýy mardymsyz bolatyny aıtpasa da túsinikti.
Álemniń shýlap júrgen bir taqyryby – balalardyń tamaqtanýy. Qazir adamnyń ashtyqtan góri toqtyqtan, semizdikten ólýi úsh ese kóp. «Qazaqstanda árbir tórtinshi balada semizdiktiń belgileri baıqalýda» dep dabyl qaǵýda mamandar. Balanyń densaýlyǵy – basty mindetimiz. Qazir tez daıyndalatyn taǵamdar ındýstrııasy órkendep jatyr. Mundaı as mázirine kiretin taǵamdar jáne kúndelikti iship júrgen tátti sýsyndardyń densaýlyqqa keri áseri jóninde kóp aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Qulaq asa bermeımiz. Tátti gazdalǵan sýsynǵa kóp mólsherde qant qoldanylady. Sondyqtan tek dıabetpen aýyratyn adamdar úshin ǵana emes, baýyr, búırek, asqazan aýrýlarynyń qozýyna birden-bir sebep. Bir porsııa frı jesek, onda 2,5 qorap temeki shekkenmen birdeı bolady eken. Bir gambýrger quramynda 46% – tuz, 45% – maılar bar, al bul – bir kúndik norma. Bir hot-dogty qorytý úshin jeti shaqyrym jaıaý júrý kerek eken. Osynyń bári durys tamaqtanýdyń mańyzyn kórsetip tur.
Besik ishindegi ár perzent – Allanyń bergen uly syıy, amanaty. Keleshegimizge senimdi bolamyz desek, birinshi urpaǵymyzǵa ıe bolaıyq! Bul – úlken tózimmen oń nátıje beretin qubylys. Adam balasynyń qolymen jasaǵannyń bári – ýaqyt pen tózimniń jemisi. Jan-jaqtan ártúrli aqparattar aǵyny kezinde balanyń ózimen qatar tárbıesi de qymbat bola túsýde. Babalarymyz «Áke – asqar taý, ana – baýyryndaǵy bulaq, bala – jaǵasyndaǵy quraq» deı otyryp, áke-sheshe jáne perzent murattaryn urpaǵyna, ıaǵnı bizge amanattap ketti. Endeshe, amanatqa qııanat jasamaıyq.
Naýryzbaı BAIQADAMOV,
Qyzylorda oblystyq máslıhatynyń tóraǵasy