BUU-nyń Azııa-Tynyq muhıt aımaǵyndaǵy ekonomıkalyq-áleýmettik komıssııanyń (Economic and Social Commission for Asia and the Pacific, ESCAP) 2022 jyldyń «Qartaıý jónindegi Madrıd halyqaralyq is-qımyl josparyn Tórtinshi qaraýy jáne baǵalaý boıynsha Azııa-Tynyq muhıty úkimetaralyq kezdesýiniń» qorytyndysy negizinde arnaıy esebi daıyndaldy. Qujatta Ortalyq Azııa elderindegi kórsetkishter de qamtylǵan. Zertteý ESCAP músheleri men qaýymdastyrylǵan qatysýshylar qatysqan saýalnama jaýabyn, azamattyq qoǵam uıymdarynyń talqylaýyn jáne úkimetaralyq otyrysta qabyldanǵan esep pen qorytyndy qujattardy qamtıdy.
Zertteý derekterine súıensek, 2022 jyly Azııa-Tynyq muhıt aımaǵyndaǵy árbir jetinshi adamnyń (670 mln adam) jasy 60-tan asqan. 2050 jylǵa qaraı árbir tórtinshi adam (1,3 mlrd adam) osy jas tobyna jatady dep boljanyp otyr. Aımaqtaǵy qart adamdardyń úlesi men sany óte jyldam jáne álemniń basqa aımaqtarymen salystyrǵanda buryn-sońdy bolmaǵan qarqynmen ósýde. Halyqtyń qartaıýy, uzaq jasaýy adamzat tarıhynda úlken jetistikterdiń biri bolǵanymen, bul ahýal birqatar qıyndyqty da týdyrady.
Aımaq elderinde qarttarǵa qatysty jańa zańdar men is-sharalar jospary qabyldanyp, júzege asyrylyp keledi. Olardyń kóbi salamatty qartaıý, qamqorlyq, áleýmettik qorǵaý, ómir boıy bilim alýǵa beıimdeýge jáne jynysy men jasyna baılanysty kemsitý men zorlyq-zombylyqtyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan. Degenmen aımaqta halyqtyń qartaıýy, qarttar týraly qate túsinik pen stereotıptiń bolýy, ulttyq deńgeıde derekterdiń joqtyǵy men qarttarǵa kútim jasaıtyn adam resýrsynyń jetispeýshiligi sııaqty problemalar bar. Sonymen qatar egde jastaǵy adamdardyń quqyǵyn qorǵaý máselesi áli de sheshimin tappady.
Halyqtyń qartaıýy memlekettiń kún tártibinde turǵandyqtan, Azııa-Tynyq muhıt aımaǵyndaǵy elder tıisti saıasat pen baǵdarlamalardy qadaǵalaıtyn memlekettik organdardy, úılestirý tetikterin jáne ulttyq komıtetterdi kúsheıtedi. «Qarttar qaýymdastyǵy» (Community-based older people’s associations) egde adamdardyń saıasat pen sheshim qabyldaýǵa kóbirek qatysýyn qamtamasyz etýde jáne olardyń ómir súrý jaǵdaıyn jaqsartýda mańyzdy ról atqarady. Qazir barlyq derlik elde osyndaı qaýymdastyqtar bar. Alaıda elderdiń jartysyna jýyǵynda halyqtyń statıstıkalyq derekteri jasy jáne basqa erekshelikteri boıynsha bólinbegen. Mysaly, tabysy, jynysy, jasy, etnosy, kóshi-qon mártebesi, t.b.
Saıasatqa qatysýǵa jáne sheshim qabyldaýǵa járdemdesý sharalary. Aımaq elderiniń kópshiliginde egde jastaǵy adamdardyń sheshim qabyldaý úderisine belsendi qatysýyn yntalandyratyn saıasattar, zańnamalar nemese zańdar bar. Mysaly, Aýstralııada Aqsaqaldar keńesi (Council of Elders) 2021-2022 jyldarǵa arnalǵan bıýdjet sheńberinde qurylyp, egde jastaǵy aýstralııalyqtardyń saıasatty qurýda daýys berýin jáne óz keńesi men pikirin bólisý múmkindigin qamtamasyz etýdi maqsat etedi; Mońǵolııada aǵa býyn ókilderi saıasatty ázirleý kezinde aǵa keńesshi nemese jumys tobynyń múshesi retinde shaqyrylady.
Qarttyqqa baılanysty sheshim qabyldaý úderisine tómennen joǵary qaraı qaǵıdatyn qoldanatyn tetikter de bar: Túrkııada jergilikti deńgeıde jumys isteıtin «Qarttar keńesi» azamattarǵa densaýlyq, urpaqtar arasyndaǵy qarym-qatynas, qorshaǵan orta, mádenıet pen ónerge qatysty qajettilikterdi talqylaýǵa platforma usynady; Kambodjada 2017-2030 jyldarǵa arnalǵan «Ulttyq qartaıý saıasaty» qarttardyń qaýymdastyqty damytý kúsh-jigerine jáne saıasatqa qatysýyna yqpal etedi; Fılıppınde Respýblıka zańy qalalar men mýnısıpalıtetterde qarttar keńselerin qurýdy mindetteıdi.
Volonterlik jáne urpaq almasý. Volonterlik is-sharalar kóbine oqytý múmkindigin, áleýmettik qatysý men ınklıýzııany qamtamasyz etedi jáne urpaqtar arasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtady. Mysaly, Sıngapýrdyń eriktiler qory qarttar úshin ártúrli volonterlik múmkindikter jasaýǵa qarjylaı qoldaý jáne volonterlerdi basqarý men oqytýdy damytý úshin áleýetti arttyrǵan. Túrkııada urpaqtar almasýy úshin jastar men egde adamdar arasynda volonterlik qyzmetti damytatyn birneshe joba («Urpaqtar yntymaqtastyǵy», «Urpaqtar kezdesýi», «Sen kishkentaı bolǵan kezde») jasaldy. Elimizde 2021-2023 jyldarǵa arnalǵan volonterlikti damytý jol kartasynda «Kúmis volonterlik» jobasy qarttardyń erikti bolýyna yqpal etedi.
Áleýmettik jáne mádenı taný. Sıngapýrda otbasylyq qundylyqtar men urpaqtar sabaqtastyǵyn ilgeriletý maqsatynda jyl saıyn «Ulylarymyzdy toılaý» naýqany uıymdastyrylady. Qytaıda Qartaıý jónindegi ulttyq komıtet búkil el boıynsha qart adamdarǵa qurmet kórsetý aılyǵyn uıymdastyryp, densaýlyq pen áleýmettik kómek kórsetýdi biriktirý saıasatyn ilgeriletý úshin eldi mekendermen jumys isteıdi. Aılyq aıasynda adamdar quqyǵy men múddesin qorǵaý jáne olardyń alaıaqtardan qorǵaý boıynsha bilimin arttyrý boıynsha is-sharalar ótkiziledi.
Kesteden kórip otyrǵanymyzdaı, Ortalyq Azııa memleketteriniń ishinde halyq sanyndaǵy aıyrmashylyqqa qaramastan, Qyrǵyzstan men О́zbekstan kórsetkishteri uqsas. Tájikstanda úlken otbasy ınstıtýty basym ekenin ańǵaramyz.
Baýyrjan SERIKBAEV,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy