Jylý maýsymy taıaǵan sátte kómirdiń baǵasy aspandap shyǵa keletini qarasha halyqtyń arqasyna aıazdaı batatyny shyn. Qazba baılyq óndiretin monopolıst kompanııalardyń sheshimine jaýapty mınıstrlik te, jergilikti bılik te áser ete almaıtynyn kórip júrmiz. Súreńsiz jaıt bıyl taǵy qaıtalanǵaly otyr. «Maıkóbe» kenishi otynnyń tonnasyn birden 500 teńgege kóterse, Shubarkóldiń kómiri oblys ortalyǵynda 22 500 teńgeden satylyp jatyr.
«Maıkóbe» kenishinen shyǵatyn qara kómir halyq arasynda asa suranysqa ıe. Qyzýy joǵary ári shyǵatyn kúli az bolǵandyqtan ony jeke úıler ǵana emes, bıýdjettik nysandar da kóptep satyp alady. Antrasıttiń artyqshylyǵyn biletin kenish qojaıyndary kúzde paıdanyń astynda qalýdy kózdeı me, áıteýir ár tamyz aıynda baǵany kóterip kep jiberedi. Byltyr tonnasyn baqandaı 1 000 teńgege, endi bıyl 500 teńgege qymbattatyp otyr. Iаǵnı qazirgi kúni kenishten tonnasy 8 myń teńgeden bosatylýda. Budan «Maıkóbemen» qatar ornalasqan «Sarykól», «Taldykól» kenishteri de qalyspaıtyny anyq. Sebebi olar qazyp shyǵaratyn kómirdiń sapasy da álgige jeteǵabyl. Deıturǵanmen byltyr sońǵy atalǵan qos kenish tizgindi tarta ustap, baǵany kótermeı ustap qalǵan edi. Esesine Ekibastuzdaǵy «Bogatyr-Kómir» kenishi jyl sońyna deıin baǵany birtindep ósirmekke árekettenýde. Energyprom.kz saıtynyń málimetterine súıensek, bıyl «Bogatyr-Kómirde» kómir quny 2023 jyldyń 1 qańtarynan 30 maýsymǵa deıin 7 paıyzǵa ósken. Iаǵnı ol qazirdiń ózinde 2 968 teńgege deıin jetip qaldy. Al jyl sońyna deıin otynnyń tonnasy 3 092 teńgege deıin kóteriledi eken. Jalpy, bıyl óńirde tasymaldaýmen birge eseptegende kómirdiń ortasha quny 17-25 paıyzǵa artady dep boljanyp otyr. Ázirge Pavlodar oblysy boıynsha bir tonna kómirdiń ortasha baǵasy shamamen 15-16 myń teńgeni quraıdy.
Endi oblys ortalyǵyndaǵy kómir jetkizýshi kompanııalardyń tirligi jaıynda baıandasaq. Iri jetkizýshiniń biri «Elıt.kz» JShS-de ázirge maıkóbelik kómir joq, tek «Shubartaýdan» jetkizilgen otyn tonnasyna 22 500 teńgeden bosatylyp jatyr. Al «Max» jáne «Rınat» jeke kásipkerlikterinde «Maıkóbe» kómiriniń tonnasy – 14 myń, «Bogatyr-Kómirdiń» qatty otyny 10 myń teńge turady. Buǵan kómirdi qala ishinde jetkizý qunyn qosyńyz, kemi 6-7 myń teńgeniń aınalasynda. Qaı jaǵynan qarasaq ta, tutynýshylar úshin kómir baǵasynyń birshama ósip ketkenin baıqaýǵa bolady. Salystyrmaly túrde aıtsaq, byltyrǵy dál osy kezeńde maıkóbelik kómirdiń tonnasy – 12 myń, Shubarkóldiki 18 500 teńgeden satylǵan edi. Byltyr qaraǵandy kómiriniń tonnasy 3 500 teńgege qymbattasa, al bıyl baqandaı 4 myń teńgege ósip shyǵa kelgen. Jetkizýshiler qymbatshylyqqa janar-jaǵarmaı quny men tasymal shyǵyndarynyń ósýi sebep deıdi.
О́ńirlik energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Erjan Salhanovtyń dereginshe, Pavlodar oblysynda kómirdi tutyný kólemi jyl sanap ósip keledi. Aldaǵy jylý maýsymyna shamamen 536 myń tonna qatty otyn qajet delinse, onyń 350 myń tonnasy jeke tutynýshylarǵa tıesili.
– Eldegi ınflıasııalyq jaǵdaılar men soǵan sáıkes ózge de faktorlarǵa baılanysty tutyný salasyndaǵy taýar men qyzmet túrleriniń quny ósý ústinde. О́ńirdegi kómir baǵasynyń qymbattaýy tek «Maıkóben-Vest» JShS-de ǵana baıqalyp otyr. Oblys bıligi jýyqta «Bogatyr-Kómirge» jáne Baıanaýyldaǵy úsh kenishke kómir baǵasyn bıylǵy naýryz aıyndaǵy deńgeıinde ustap qalý týraly memorandým joldady. Oǵan kásiporyn basshylary qol qoıýy kerek dep otyrmyz. Sebebi aldyn ala kelisim bar. Al «Bogatyr-Kómirde» kómir qymbattaǵan joq. Aldaǵy jylý maýsymy tolyq aıaqtalǵansha óńirde kómir baǵasy qymbattamaıdy. Ekinshiden, osydan birneshe kún buryn Pavlodar qalasyndaǵy kómir jetkizýshi kompanııalardyń basshylarymen kezdesip, olarmen de baǵany ósirmeý jóninde kelisimge keldik. Sondyqtan bıyl alańdatarlyq jaǵdaı bolmaıdy dep oılaımyz, – deıdi ol.
Bir qyzyǵy, oblys ortalyǵyndaǵy temirjol tuıyqtarynda ornalasqan jetkizýshi kompanııalardyń kóbinde áli kúnge kómir joq. Resmı statıstıkada jeke tutynýshylar úshin olardyń qolynda 15 myń tonna ǵana kómir bar dep kórsetilgen. Al áleýmettik nysandarǵa qajet otynnyń 13 paıyzy ǵana tasylǵan. Qyrkúıek aıynda óńirde kómirdi jappaı tasý bastalady. Osy kezde kenishterde kezek qalyptasyp, kúz boıy dúrbeleńge ulasady. Sol alasapyrandy paıdalanyp, kenishter baǵany taǵy kóterip jibermesine kim kepil?
Ekonomıst mamandardyń túsindirýinshe, qatty otynnyń túpkilikti qunyna deldaldardyń ústeme mólsherlemesinen bólek, temirjol kóligi qyzmetteriniń quny, tuıyq jerlerdi jalǵa alý, óńirlik kompanııalardyń, jeke avtotasymaldaýshylar jumysyna aqy tóleý jáne taǵy basqa jaıttar áser etedi. Tutynýshylar úshin qatty otynnyń túpkilikti quny kómirdi tuıyqtan tutynýshyǵa jetkizý baılanysynda bastapqy baǵasynan 3-4 ese ósetini de sondyqtan. Ekinshi turǵydan, otandyq kómir naryǵy monopolısterdiń yrqymen júredi. Úsh iri jetkizýshi – «Bogatyr-Kómir» JShS, «Qarajyra» AQ jáne «Shubarkól» kompanııalary naryqtyń 80 paıyzyn ıelenip otyr. Energııa óndirýshi uıymdarǵa táýeldi emes shyǵyndardyn ulǵaıýyna jáne aldaǵy kúzgi-qysqy kezeńge daıyndyqqa baılanysty qatty otynnyń quny qyrkúıek-qazan aılarynda áli de ósýi ǵajap emes.
Pavlodar oblysy