Álemge úlgi bastama

Qazirgi tańda halyqaralyq qoǵamdas­tyq toǵyzynshy terrıtorııanyń bul bastamasyn joǵary baǵalaıdy. Taıaýda «The Washington Times» gazeti osyǵan oraı kólemdi maqala jarııalady. Hadson atyndaǵy ınstıtýty áskerı-saıası sarap­tama ortalyǵynyń dırektory Rıchard Vaıs álem elderi Qazaqstannan úlgi alý kerek dep esepteıdi. Tómende amerı­kalyq basylymǵa shyqqan maqa­lany aýdaryp usynyp otyrmyz.

AQSh-tyń Qorǵanys mınıstrligi 17 tamyzda Bıologııalyq qorǵanys saıasatynyń jańartylǵan sholýyn jarııalady. Qujat «bıologııalyq qarýdy qoldanýǵa ty­ıym salatyn, tabıǵı indet­terge tez jaýap beretin jáne zerthanalyq apat­tar­dyń jahandyq qaýpin barynsha azaıtatyn turaqty ortaq kúsh» qurýǵa baǵyttalǵan. «Bıologııalyq qorǵanys» sholýy da, AQSh pen sheteldik bedeldi strategııalarda da osyndaı qaýipterge qarsy turý tejeý jáne qaýipsizdikti qam­tamasyz etetin keshendi sharalardy qamtıdy.

Sonymen qatar osy aıda Jeneva­da bıologııalyq qarýǵa tyıym salý týraly konvensııaǵa (BWC) múshe memleketterdiń ókilderi kezdesý ót­kizip jatyr. Qujat halyqaralyq qaýip­sizdiktiń eń mańyzdy quraly sana­lady. 1975 jyly kúshine engen BWC – jappaı qyryp-joıatyn qarý­dyń búkil túrine tyıym sala­tyn alǵashqy kópjaqty shart. Oǵan qa­tysý­shylar shabýylǵa arnalǵan bıo­logııalyq qarý jasamaý, óndirmeý, saqtaý, satyp almaý, bermeý nemese qoldanbaý mindetin alǵan. Kez kelgen bıologııalyq zertteý qyzmeti tek beıbit maqsatty kózdeýge tıis.

Bertinge deıin mundaı bastamalar koronavırýspen kúresýge tikeleı qatysty bolǵan-dy. Alaıda Dúnıe­júzilik densaýlyq saqtaý uıy­my resmı túrde pandemııa aıaq­tal­ǵanyn jarııalanǵannan keıin halyq­aralyq qoǵamdastyq osyndaı urymtal sátti paıdalanyp, keleshekte jer-jahandy bıologııalyq aýrýlardan qorǵaýdy kúsheıtýge belsene kiriskeni abzal. Kóptegen memleket BWC-ge qosyl­ǵanymen, konvensııany ratıfıkasııa jasamaǵan elderi áli bar.

Keı memleket búkil ulttyq min­dettemesin oryndaýda qıyn­dyqqa tap keldi. Sonymen birge AQSh keı eldiń jar salmaı-aq bıologııalyq qarý jasaý baǵdarlamasyn jetil­dirip jatqanyna alańdaýly. Sondaı-aq lańkester bakterııalar, vırýstar jáne basqa da qaýipti agentterdi paı­dalanady. Gendi ózgertý, onyń qyz­me­tin jetildirýdi zertteý, kvanttyq esep­teýler, jasandy ıntellekt, sın­­t­e­tıkalyq bıologııa, nanotehnologııa, 3D jáne zamanaýı robotteh­nıka sekildi bıologııa ǵylymy men ja­ńa tehnologııalardyń damýy bıo­logııalyq qarý jasaýdy jeńildetedi.

Buǵan qosa úkimetter oǵan qar­sy shara retinde qaýipti pato­gen­­­derdi az kólemde saqtaı alady. Bul qarý-jaraq zertteýinde kem­shi­lik­ke aınalyp otyr. Ásirese qazir­gi bıo­teh­nologııalardyń kóp­shi­ligi «qos maqsatty» bolýy, ıaǵnı áske­rı jáne azamattyq maq­sattarda qolda­ny­lýy qıyndyq týǵyzady.

Hımııalyq qarýǵa tyıym salý týra­ly konvensııadan nemese Iаdro­­­lyq qarýdy taratpaý tý­ra­ly shart­tan aıyrmashylyǵy – BWC-de kon­ven­sııanyń saqtalýyn baqy­laıtyn jáne qamtamasyz etetin ar­naıy meke­me joq. Buǵan deıin mindetti tek­serý rejimin ornatýǵa talpyný sát­­tilik ákelgen joq. Kúdik keltir­gen elder BUU Bas hatshysy men BUU Qaýipsizdik Keńesinen tekserý­di ǵana suraı alady.

Sonymen qatar BWC-de Shart­tyń oryndalýyn qamta­masyz etýge kó­mektesetin shaǵyn qoldaý bólimi bar. Meke­me BUU-nyń Jenevadaǵy keńse­siniń, Qarý­syzdaný isteri jónin­degi bas­qarmasynda ornalas­qan. Myńdaǵan qyzmetkeri bar jáne mıllıondaǵan dollar bıýd­jeti bar Atom energııasy jónin­degi halyqaralyq agenttik nemese Hımııalyq qarýǵa tyıym salý uıy­mynan aıyrmashylyǵy –  Iske asyrýdy qoldaý bóliminiń qyzmetkeri az, bıýdjeti shamaly.

Halyqaralyq qaýymdastyq BWC-ge qatysty máselelermen kú­resý­de qıyndyqqa tap keledi. Osy oraıda ozyq sheshimderdiń biri retin­de Qazaqstandy, uzaq ýaqyt boıy ıadrolyq qarýdy taratpaý sala­syndaǵy kóshbasshylardyń biri sanalatyn eldiń bastamasyn keltire alamyz. Atalǵan memleket 1991 jyly táýelsizdik alǵannan keıin kóp uzamaı-aq Keńes odaǵynan muraǵa qalǵan álemdegi tórtinshi iri ıadrolyq arsenalyn joıyp, Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shartqa qosylyp, Ortalyq Azııadaǵy ıadrolyq qarýdan azat aımaqqa endi.

Qazaqstannyń bastamasymen BUU Bas Assambleıasy 29 tamyzdy Halyqaralyq ıadrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyl kúni dep jarııalady. Qazaqstan – MAGATE-men ynty­maqtasyp, ıadrolyq qarý áleýetiniń taralýyna jol bermeý úshin tómen baıytylǵan ýran bankin qurǵan birinshi el. Memleket bıologııalyq qaýipterge qarsy turý úshin ıadrolyq qarýdy taratpaý salasyndaǵy tájirıbesin qoldanýǵa talpynady. Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin BWO-ǵa qosylyp, óz aýmaǵynda Keńes ókimeti salǵan bıologııalyq qarý jasaıtyn aýqymdy ınfra­qurylymyn joıdy. AQSh-tyń Bir­lesken qaýip-qaterdi azaıtý baǵ­darlamasy bul nysandardy joıý­ǵa nemese qorǵanystyq zertteý­lerge, sonyń ishinde jergilikti COVID-19 sy­naqtaryn ázirleýge qaıta ba­ǵyt­taýǵa eleýli qarjylyq jáne teh­nıkalyq kómek kórsetti.

AQSh Qorǵanys mınıstrligi men Qazaqstannyń Densaýlyq saq­taý mınıstrligi áli kúnge deıin bıo­­­­­qaýipterge qarsy turý boıyn­sha tu­raqty talqylaýlar men baǵdar­la­­malar ótkizedi. 2020 jyly qyr­­­­kúıekte Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev BUU Bas Assam­b­­leıasynda sóılegen sózinde Ha­lyq­aralyq bıologııalyq qaýip­sizdik agenttigin qurýdy usyndy.

Agenttik BWO, BUU jáne bas­qa organdarǵa bıologııalyq zert­teýlerdiń beıbit jáne ashyq júr­gizilýin qamtamasyz etýge, jer shary turǵyndarynyń densaýlyǵy men qaýipsizdigin jaqsartýǵa, úki­met­tiń áleýetin nyǵaıtýǵa, vaksı­na­lar men bıologııalyq qarsy sharalardy ázirleýdi jedeldetýge arnalǵan. Sondaı-aq eksportty baqylaýdyń ınklıýzıvti tetik­teri, senim sharalarynyń qol­jetimdiligin art­tyrý, bıolo­gııalyq shabýyl qaý­pi bar mem­leket­terge áleýetti kó­mek kórsetý derekter bazasyn júr­gizý arqy­ly halyqaralyq senim men yn­ty­maq­tastyqty arttyrýdy kózdeıdi.

Bıologııalyq qaýipsizdik agent­tigi sonymen qatar basqa da mańyzdy máse­lelerdi sheshpek. Mysaly, el­der­ge qatysty egjeı-tegjeı saýal­dama­lar sekildi bıologııalyq zertteý júr­gizse de, bul erikti jáne az paı­da­lanylady. Alda-jalda agent­tik júıeli túrde sholý jasap, jı­naq­talǵan derekterdi taldaýdy qam­tamasyz ete alsa, onda BWC-ge qol qoıǵan múshe memleketter ony iske asyrýdy jan-jaqty bile alatyn edi.

Agenttik sondaı-aq jahandyq ba­qy­laýdy kúsheıtý jáne elder­diń ha­lyq­aralyq kómek alýǵa senimdiligin art­tyrý úshin qoǵamdyq tekserý qu­ral­dary, erikti áriptestik sholýlar, AI kómegimen oqytý jáne ashyq bas­tapqy derekterdi óndirý sııaqty qo­sym­sha bastamalardy qoldaı alady. Bul tabıǵı, kezdeısoq jáne qasa­qa­na bıo­logııalyq qaýip­terdi erte anyq­taýda tıimdi qorǵanys úshin óte mańyzdy.

Sonymen qatar bıologııalyq oqıǵalardyń ınstıtýsıonaldy jáne jıi halyqaralyq sholýyn qol­daý arqyly jalǵan aqparatqa qar­sy tura alady. Qazaqstannyń Reseı, Qytaı jáne AQSh-pen jaq­sy qa­rym-qatynasta bolýy bul usy­­nysqa keıingi kezderi ıadro­lyq qarý­dy taratpaý jónindegi bas­qa basta­malardaǵy ilgerileýge keder­gi keltir­gen qaıshylyqtardy jeńý­ge kómek­tesedi. «Bıologııalyq qor­ǵanys saıa­satyna sholý» AQSh pen odaq­tas­tarynyń bıologııalyq qaýip­ter­den qorǵanysyn kúsheı­týdiń mańy­zyn atap kórsetedi. Olar BWC jáne bas­qa da jappaı qyryp-joıý qarý­laryn taratpaý qurylymdaryn nyǵaı­tý jónindegi bastamalardy qarastyrýy kerek.