Qazaqstandaǵy referendým nátıjesi

Bir jyldaı buryn Ortalyq Azııadaǵy eń iri memleket referendým ótkizip, eldiń ınstıtýsıonaldy qurylymyn túbegeıli ózgertken birqatar konstıtýsııalyq reformany maquldady.

Prezıdent Toqaev bir merzimge qyzmetine kiristi, Májilis (Parla­ment­tiń tómengi palatasy) úlken ókilettikke ıe boldy, zańger Elvıra Ázimova tóraǵalyq ete­tin jańa Konstıtýsııalyq sot qu­ry­l­dy.

30 tamyzda Qazaqstanda Kons­tı­týsııa kúni atalyp ótiledi. Bul – 1990 jyldardyń basynda keńes ókimetinen egemendik al­ǵannan keıin elde qurylǵan saıası ınstıtýttarǵa arnalǵan mem­le­ket­tik mereke. Keıingi otyz jyldan astam ýaqyt ishinde Qazaq­stan­nyń Konstıtýsııasy kúshti pre­­zıdenttik júıeden parla­ment­tik júıege kóship, birqatar ózgeriske ushyrady.

Osylaısha, 2022 jyldyń qyr­k­úıeginde Qazaqstan saılaý­shy­larynyń 77 paıyzy birqatar kon­s­tıtýsııalyq túzetýdi maqul­da­dy. Sonyń ishindegi eń erekshesi – Prezıdent ókiletiginiń qysqarýy. Budan bólek, bir mandatty júıe engizilip, Parlamenttiń ókilettigin kú­sheıtý, azamattardyń sheshim qa­byl­daý úderisine keńinen qaty­sýy qamtamasyz etildi.

Nátıjesinde, aýyl ákimderin halyqtyń tikeleı saılaýyna, saıa­sı partııalardyń Májiliske (Qa­zaq­stan Parlamentiniń tómengi pa­la­tasy) ótýin jeńildetýge jáne bi­rinshi kezekte bir mandatty okrýg­terge kandıdattardy engizýge jol ashyldy. Sonymen qatar ha­­lyqtyń seniminen shyqpaǵan de­pý­tat­tardy qyzmetinen bosatý tetigi engizildi.

Alaıda bılikti tıimdi bólý jó­nin­degi ınstıtýsıo­naldy sharalar kesheni azamattardyń quqyq­ta­ryn nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan saıası reformalarmen qatar júrdi. О́lim jazasyn Konstıtýsııadan alyp tastaý, genderlik teńdikti nasıhattaý, saıası partııalardy tirkeý tártibin jeńildetý referendýmda beki­tildi.

Kóptegen úkimettik emes uıym­nyń ótinishi bo­ıynsha «Beıbit jıyndardy uıymdastyrý jáne ótkizý týraly» Zańǵa da ózgerister engizildi. Osylaısha, teorııalyq tur­ǵyda adam quqyǵyn tıimdi qor­ǵaıtyn naqtylaý men naqty aıyrmashylyq jasaldy.

Sońǵy ózgeris – 2023 jyldyń 1 qańtarynda Konstıtýsııalyq sot quryldy. Bul eldegi sot jáne zań shyǵarý tarıhyndaǵy betburys kezeńi bolmaq. О́ıtkeni jańa organnyń basty mindeti – Konstıtýsııanyń ústemdigin qam­­tamasyz etý. Qazaqstan bıli­giniń habarlaýynsha, jańa Kons­tı­tý­sııa­lyq sotqa júginetin azamat­tar­dyń sany artyp keledi. Bul sot jú­ıe­sine senimniń qaıta artqanyn kórsetedi. Budan bylaı kez kelgen azamat óz quqyǵyn qorǵaý úshin Konstıtýsııalyq sotqa tikeleı júgine alady. Qazaqstandaǵy mun­daı jańashyldyq óńirde alǵash ret tirkelip otyr.

Qazaqstan Prezıdenti Q.Toqa­ev­­tyń tóraǵalyq qyzmetke kadr tań­daýy sımvoldyq mánge ıe. Zańger Elvıra Ázimova jańa Kon­stı­tý­sııa­lyq sottyń basshysy bolyp taǵaıyndaldy. Halyqaralyq qu­qyq salasyndaǵy maman, eń bas­tysy, adam quqyqtary jónindegi bu­­rynǵy ýákil Qazaqstandaǵy ne­giz­­gi bostandyqtardy qorǵaý­ǵa ja­ýapty bolmaq. Bul taǵaıyn­daý­dyń mańyzy zor.

Qazaqstandaǵy konstıtý­sııa­lyq reformadan bir jyl ótken soń elde demokratııa jolyna túsý qarqyndy júrip jatqany anyq baıqaldy. Demokratııa sonaý kósh­peliler zamanynyń tarıhı murasy sanalady. Ǵasyrlar boıy túrli taıpalardyń ókil­deri arasyndaǵy eń mańyzdy sheshimder aýqymdy alqaly jıyndar – qu­ryl­taı kezinde qabyldanady. Dala tósinde ózindik parlamenttik de­mok­ra­tııalyq júıeni kezeń-keze­ńimen quryp kele jatqan Qazaq­s­tan osylaısha tarıhı jadyn qalpyna keltirip jatyr.