Rıeltorǵa senýge bola ma?

Sebebi sol, bir úıge kelin, bala-shaǵasymen tyǵylǵan el shańyraǵynyń tar ekenin, tozǵanyn kórdi, otbasyndaǵy basqa da jaǵdaılar áser etti. Odan beri de aınalamyzdaǵy elderdegi qaqtyǵys, Túrkııa men Sırııa memleketterindegi alapat zilzala jurttyń bir bóligin jer úılerge qashyryp otyr. Buǵan qosa qashanda óz qolymen úı salyp, aǵash otyrǵyzýdy armandaıtyndar da jetkilikti. Sonymen aldaǵy ýaqytta turǵyn úı naryǵyndaǵy baǵa qandaı bolmaq?

Bul rette Qazaqstan Birikken rıeltorlar qaýymdastyǵy prezıdentiniń keńesshisi Nına Lýkıanenko «sur» rıeltorlardy naǵyz rıeltorlardan qalaı ajyratýǵa bolatynyn jáne turǵyn úı satyp alýdyń jaı-japsary týraly keńinen aıtyp berdi. 

«Qazir jyljymaıtyn múlik naryǵy­nyń 80%-y ıpotekalyq nesıe tartý arqyly júzege asatynyn bilesizder. Son­dyqtan aldymen memlekettik jınaq­taý júıesine nazar aýdarýǵa keńes berer edim. Páterler qymbattady desek te, ásirese qazirgideı quldyrap bara jatqan naryqta jolyn taýyp satyp alýǵa bolady. Árıne, bul eshkimge qupııa bolmaı qaldy, jaqyn arada toqyraý kútip turǵanyn boljap aıtqanmyn. Biz qazir baǵanyń túskenin kórip otyrmyz», dedi N.Lýkıanenko.

Sarapshy qarajaty barlar men páter satyp alǵysy keletinderge dál qazir naryqty baqylap otyrýdy, sondaı-aq jańa ǵımarattarǵa qatysty paıdaly keńes bere kele: «Qurylys salýshylar kelisimsharttardyń, qujattardyń bári de durys dep jatady. Shyndyǵynda olaı emes. Baǵanyń naqty túskenin baıqaǵan kezde jarnamalyq usynystardyń sany men kólemin baqylaımyz. Birneshe qurylys salýshy shilde aıynyń basynda aksııalar jarııalap, túngi jeńildikter jasady. Muny baǵanyń tómendegeni dep aıtpaǵanda, endi qalaı ataımyz?» deıdi.

Rıeltor búgingi tańda turǵyn úı sala­tyn kompanııalardyń kópshiligi bank­termen birlese otyryp, bastapqy jarnany 10% etip, jeke baǵdarlama jasap jatqanyn eske sala ketti. Al endi birqatar qurylys kompanııalary bólip tóleýdi usynady. Eger buryn bólip tóleý qurylys aıaqtalǵanǵa deıin usynylsa, qazir 40 aıǵa deıin beriledi.

Sonymen qatar N.Lýkıanenko búgin­de halyqtyń barlyq sanatynyń múm­kinshiligi eskerilgen ıpoteka túri kóp ekenin aıtqanymen, ony da jaqsylap zerttep alý qajettigin atady.

«Qazir turǵyn úı naryǵynda sura­nys­tyń kóptiginen baǵanyń keri ketkeni baıqalady. Turǵyn úı naryǵyn keleshekte ne kútip turǵanyn uzaq merzimmen boljaıtyn bolsaq, tabıǵı ósim, kóshi-qon legi, ınflıasııa ósip jatqandyqtan, menińshe aldaǵy 3-5 jylda páterlerdiń baǵasy áli de kóteriledi», deıdi spıker.

Jylda jańa oqý jyly bastalǵanda jataqhana jetpeı qalǵan stýdentter arasynda eski másele boı kóteredi. Iаǵnı páterlerdi jalǵa berý naryǵyndaǵy alaıaqtardan qalaı saqtanýǵa bolady?

«Biz naryqtyq ekonomıkada talaı­dan beri ómir súrip kelemiz jáne baǵa­lar usynys pen tólemge qabiletti sura­nys­tyń áserinen qalyptasatynyn bári jaqsy túsinedi. Qazir baıqalyp otyr­ǵan jaǵdaı, árıne, páterlerdi jalǵa alýǵa suranys artyp keledi. Bul – obek­­tıvti, maýsymdyq jáne jyl saıyn qaı­talanatyn úrdis. Bir jaǵynan bul – birqatar JOO óz stýdentterin kampýs, jataqhana, ıakı basqa da turaqpen qamtamasyz ete almaýyna baılanysty týyndaıtyn jaǵdaı. Baǵalar jaqyn arada shartty túrde 10-15%-ǵa kóteriledi. Tamyz aıynda kóterilgen baǵa qazan aıynda kenetten tómendeıdi deýge de bolmaıdy. Sebebi stýdentter kem degende mamyr aıyna deıin turaqty bolady. Olar qazir páterlerdi aı saıyn jalǵa almaıdy», deıdi sarapshy.

Aınalyp kelgende páter jaldaýshy­lardyń turǵyn úı naryǵynda alaıaqtyqqa tap bolatyn kezderi az emes. Osyndaı keleńsiz oqıǵalardyń aldyn alý úshin rıel­torlar qaýymdastyǵynyń ókili tur­ǵyn úıdiń ǵana emes, menshik ıesiniń de qu­jattarymen muqııat tanysýǵa keńes berdi.

Biraz adam qarajatyn únemdeý maqsa­tynda deldal kómegine júgingisi kelmeı, biraq nátıjesinde «sur» rıeltorlarǵa tap bolatyny týraly sóz qozǵaǵan N.Lýkıanenko: «Eń aldymen, jyljymaıtyn múlikpen tanysyp, úıdi baryp kórip, qandaı da bir kelissózder júrgizgen kezde, bul depozıt nemese jaldaý sharty bolsyn, siz kimmen kelissóz júrgizip jatqanyńyzdy bilýińiz kerek. Kez kelgen kelisimshart, meıli ol depozıt bolsyn, meıli jaldaý sharty bolsyn, ol menshik ıesiniń ózimen jasalýy kerek. Jalǵa alýshylar men satyp alýshylar páter qujattaryn surap qana qoıady, jeke kýálikti suramaıdy. Bul – úlken qatelik. Páter qujattaryn tekserý sol páter ıesiniń jeke kýáliginen bastalatynyn túsingen abzal. Adamdardyń kópshiligi bul jaıtty eskermeıdi. Ekin­shiden, kez kelgen kelisim jazbasha túrde bolýy kerek. Siz kelisken jaǵdaıdy naqty talqylaýyńyz kerek. Kez kelgen kelisimshartty jazbasha túrde jasaýǵa bolady. Eger qujatqa eki tarap qol qoısa, onda bul tolyq zańdyq kúshine minedi. Notarıaldy kýálandyrylǵan kelisimsharttyń ǵana negizi bolýy múmkin dep oılaý – qate túsinik. Jyljymaıtyn múlik salasyndaǵy kelisim jazbasha túrde jasalýy kerek», deıdi.

Onyń aıtýynsha, jalǵa alýshylardyń úlken qateligi – rıeltordyń qyzmetinen aqsha únemdegisi keletini, olar tómen baǵadaǵy habarlandyrýlarǵa senip, páter ıesine tikeleı shyǵyp, aqparattyq qyzmet kórsetetin kompanııamen shart jasaı otyryp, 10, 15 nemese 20 myń teńge aldyn ala tólemin qaldyryp kete­di. Shart boıynsha olarǵa páter jalǵa beretin ıeleriniń nómirin berý ýáde etiledi. Sondyqtan rıeltorlyq qyzmet kórsetý sharttaryn muqııat oqyp shyǵý qajet. Shyndyǵyna kelgende, siz tek páter ıeleriniń telefon nómirin satyp aldyńyz, páterdiń ózin emes jáne de páter jaldaý sharty jasalmady. Bul aqshany qaıtarý múmkin emes, óıtkeni kompanııa sizben aqparattyq qyzmet kórsetý týraly ǵana shart jasasady.

О́z kezeginde Qazaqstannyń ózin-ózi retteıtin rıeltorlar qaýymdastyǵynyń múshesi Orynbasar Sataev qaýymdastyq saıtynda senimdi rıeltorlar men kompanııalardy tabýǵa bolatynyn atap ótti.

«Alaıaqtyq jaǵdaıynda, eger jalǵa alýshy qaýymdastyqqa múshe kompa­nııa­lardyń qurbany bolsa, biz ishki qyzmettik tekserý júrgizemiz. Bolǵan jaǵ­daıdy, eki tarapty da taldap, tekse­remiz. Bul ýaqytqa deıin bizde ondaı oqıǵalar tirkelgen joq. Jalpy, qaýym­dastyqqa múshe bolýdyń óz sharttary jáne de barlyq seriktes kompanııa jumys barysynda qoldanatyn óz kodeksi bar. Basqa jaǵdaıda alaıaqtyq qurbany sotqa júginýi kerek. Astana men Almaty sııaqty iri qalalarda alaıaqtarǵa tap bolmas úshin bizdiń qaýymdastyqtyń saıtyna kirip, tekserilgen kompanııalar men agenttikterdiń tizimimen tanysýǵa bolady», deıdi O.Sataev.

Sondaı-aq ol alaıaqtar úıdi jalǵa alýǵa degen suranystyń tómen, tipti tapshy bolǵan kezinde de aılasyn iske asyra alatynyn aıtady.

«Habarlandyrý saıttarynda aýdandar boıynsha tómen jáne joǵary baǵadaǵy páterlerdi tabýǵa bolady. Keı habarlandyrýlar baǵany eń tómengi baǵadan 25-30% tómen kórsetedi, demek oǵan barlyǵy habarlasyp, tez jal­ǵa alýdy oılaıdy. Alaıaqtardyń maqsaty – jalǵa alýshyny asyqtyrý, óıtkeni tómen baǵany kórip, kóbi jyljymaıtyn múlikti ıemdenýge asyǵady da, jeme-jemge kelgende alaıaqtar aılasyn asyryp ketedi. Osylaısha, kóp jaǵdaıda alaıaqtar kelisimshartsyz bireýdiń menshigindegi páterdi jalǵa ótkizedi», dedi spıker.

Árıne, jazbasha kelisimsharttyń bolýy eki tarapty da qorǵaıdy. Mysaly, jalǵa alýshynyń kinásinen páter ishinde apatty jaǵdaılar oryn alyp nemese órt tutanýy múmkin. Sol sııaqty úı ıesi de aı saıyn páter jaldaý aqysyn kóterýge jol bermeý úshin jaldaý shartynda osyny áý bastan talqylaý kerek.

Sarapshylar turǵyn úı ıeleriniń stýdentterdi kirgizgisi kele bermeıtinin rastap: «Bul – fakt. Menshik ıeleri úshin jalǵa berý tabys bolyp tabylatyn­dyqtan, «jalqaý bıznes» dep atalady. Negizinen búkil álemdegi menshik ıeleri tólem qabileti bar adamdarǵa óz múlikterin jalǵa berýdi qalaıdy. Onyń ústine stýdentterdiń belgilengen sharttardy oryndamaıtyn jaǵdaılary jıi kezdesedi. Olar eki adam turýǵa ýáde bergenimen, biraq bes-alty adam qonaqtap, túnimen dýmandatyp jatatyny jasyryn emes Mundaı jaǵdaıda stýdentter ortaq baspana taýyp alyp jatady», deıdi.

Kásipqoı rıeltorlar aldanyp qal­ǵan aqshaly jalǵa alýshylardyń da qaýym­dastyqqa jıi júginetinin habarlady. Mundaıda oqıǵanyń qalaı órbigenine baılanysty mamandar jábirlenýshi men jalǵa berýshi ózara jasaǵan qyz­met kórsetý sharttarymen tanysyp, advo­kattarǵa jiberedi.

«О́kinishke qaraı, kóp jaǵdaıda bizge kompanııanyń qyzmet kórsetý sharty­men tanyspaǵan adamdar júginedi. Qazir óte keń taralǵan shema – bul aqpa­rat­tyq qyzmetterdi kórsetý týraly shart jasalǵanda, ıaǵnı kelisimniń máni kom­panııanyń áleýetti jalǵa berýshilerdiń telefon nómirlerin berýi. Joǵaryda atap ótkendeı, áleýetti jalǵa alýshy telefon nómirleri úshin tóleıdi, shyndap kelgende ol telefondar jaýap bermeıdi, ıakı ondaı nómir joq bolyp shyǵady, tipti ol páterdiń eshqashan jalǵa berilmegenin túsinedi.

Oǵan qosa spıkerler jylda jyljymaıtyn múlikti jalǵa alǵan kezde nege kepildik depozıti jıi alynatynyn túsindirdi. Bul jalpy álem qabyldaǵan tájirıbe eken.

ALMATY