Ǵylymı-tehnologııalyq bastamalardy qoldaý mańyzdy

Memleket basshysy: «Qazirgi eń basty mindet – elimizdiń myqty ónerkásiptik negizin qalyptastyrý jáne ekonomıkamyz ózimizdi tolyq qamtamasyz ete alatyn jaǵdaıǵa jetý. Sondyqtan óńdeý salasyn jedel damytýǵa basa mán berýimiz qajet», dedi. Ǵalymdardyń ozyq tehnologııaly ıdeıalaryn óndiriske engizýge zor múmkindik týyp otyr. Jalpy, Jol­daý­­daǵy ár bastamany ǵylymmen baılanystyryp, tarqatyp berýge bolady.

Búgingi Joldaýdan keıin kóptiń kó­keıin­de «Keıingi bir jylda otandyq ǵylymda qandaı ózgeris boldy?» degen saýal turýy múmkin. Sonyń eń bastysy – Memleket basshysynyń Ulttyq ǵylym akademııasyna jańa mártebe berýi. Qazir akademııamyz «Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti janyn­da­ǵy Ulttyq ǵylym akademııasy» kom­mer­sııalyq emes aksıonerlik qoǵam retinde sátimen jumysty bastap ketti. «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» jańa zań jobasy ázir­le­nip, elimizde joǵary bilim men ǵylymdy damytýdyń 2023–2029 jyl­dar­ǵa arnalǵan tujyrymdamasyna saı ǵylymdy ákimshilendirýdiń jańa mode­li engizilmek. Ǵylymdy nasıhattaýǵa, ǵylymı mamandardy daıarlaýǵa memleket ta­ra­pynan naqty qoldaý kórsetilip jatyr.

Akademııa ǵylymı oıdyń ortalyǵy retinde 2022 jylǵy ǵylymı zertteý jumystarynyń nátıjelerin qorytyn­dy­laıtyn ulttyq baıan­da­many ázir­leýge kiristi. Sonymen qa­tar jaqyn bolashaqta eldiń qaı ba­ǵytta damıtynyn aıqyndaıtyn for­saıt­tyq zertteýler júrgizildi. Osy Joldaýda forsaıttyq zert­teýlerdiń sý qaýipsizdigi baǵyty bo­ıynsha Memleket basshysy: «2040 jyl­­darǵa qaraı Qazaqstandaǵy sý tap­shy­lyǵy 12-15 mıllıard tekshe metrge jetýi múmkin», deı kele, «Sý únemdeıtin tehnologııalardy engizý – asa mańyzdy jáne shuǵyl mindet. Sondyqtan tıimdi tásilder usyný qajet. Sharýalar men ónerkásip ókilderine sýǵa qatysty sapaly saraptamalar men boljamdar kerek», dep naqty tapsyrma berdi. Atalǵan másele buǵan deıin ǵalymdar tarapynan aıtylyp, akademııa «Jasyl tehnologııa jáne sý qaýipsizdigi» ǵylymı baǵytynda forsaıttyq zertteýlerdi bastap ketken-di. Bul taldaýlar – ár jyly jáne ortamerzimdi kezeńde sýdyń mólsheri qandaı bolatynyn naqty aıqyndaıtyn zertteý. Sonymen qatar osy baǵytta bilikti ǵalymdar arasynan jumys toby qurylyp, ózekti máseleniń sheshimi Úki­metke usynyldy.

Akademııa 5 baǵyt boıynsha jasaq­tal­ǵan bólimshelerde otandyq beldi ǵa­lymdar men jas ǵalymdardyń ju­mys top­taryn qurdy. Onda nor­matıvtik-quqyqtyq aktilerge, zań­na­malarǵa, ǵylymı qonkýrstarǵa, otan­dyq ǵylymǵa qan­daı ózgeris kerek degen suraqtar tal­qyǵa salynyp, sheshimin tabý ju­mys­tary júrgizilip keledi. Máselen, Memleket basshysynyń «Agroǵylymdy damytý jáne eń bastysy, ony aýyl sharýashylyǵynda is júzinde qoldaný úshin sharalar qabyldaý qajet. Sheteldiń tanymal agro-ǵylymı ortalyqtarymen tolyqqandy ǵylymı-tájirıbelik yn­ty­maqtastyq ornatý kerek. Biz jeke ǵylymı-tehnologııalyq bastamalardy qoldaımyz», degen sózi arqyly ǵylymı ortalyqtarǵa, ǵalymdarǵa, bastamashy toptarǵa erekshe serpin berdi. Bul másele boıynsha akademııa agrarlyq ǵylym men óndiristi baılanystyrý maqsatynda «Eginjaı kúni» dalalyq semınar-keńesin ótkizdi. Is-sharaǵa 4 oblystyń basshylary qatysyp, ǵalymdar daıyndaǵan aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń jańa suryptaryn óńirlerge engizýde sharýa qojalyqtarymen 40 kelisimshartqa qol qoıyldy.

Joldaýda qazir daıyndalyp jatqan «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zań jobasy ǵylym men ın­no­vasııa negizinde ekonomıkanyń damý logıkasyn kórsetýi mańyzdy ekeni aıtyldy. Odan ózge energetıka, gaz, sý, IT, ásker ǵylymy, kólik jáne lo­gıstıka baǵyttaryn da nazardan tys qaldyrmady. Memleket basshysy sıfrlandyrý jáne ınnovasııa­­­lar­dy engizý máselelerine erekshe kóńil bóle­tinin aıtyp, Qazaqstandy IT elge aınaldyrý keregin jáne ol stra­te­gııalyq mindet ekenine toqtaldy. Ári jasandy ıntellektini damytý isin Úkimetke tapsyrdy. «Jasandy ıntellektiniń múmkindikterin tolyq paıdalansaq, bilim ekonomıkasyna tyń serpin bere­miz. Jetekshi halyqaralyq kompanııalarmen yntymaqtastyq ornatý kerek. Bilikti mamandar daıarlaýymyz qajet», degeni biraz jaıdan habar berip tur. Ǵalymdarymyzdyń osy baǵyttaǵy tehnologııalaryn óndiriske engizýde Ulttyq ǵylym akademııasy arnaıy jumys toptaryn quryp, jan-jaqty qoldaý kórsetedi.

Ǵylymnyń damý tujyrymdamasyn qurý maqsatynda salalyq akade­mııa­lardyń jáne ǵylymı qaýym­das­tyq­tar­dyń basyn qosyp, dóńgelek ústel uıymdastyryldy. Sondaı-aq eldegi aıtary bar, jan-jaqty bilimdi jas ǵalymdarǵa erekshe kóńil bólinip otyr. Almaty, Astana qalalarynda bas­qo­sýlar ótkizilip, ǵylymdaǵy ózekti má­se­leler jáne ony sheshý joldary usynyldy. Bilimdi urpaqtyń oıyn bir jerge toptastyrý arqyly otandyq ǵylymnyń ilgerileýine serpin berýdi kózdeımiz. Resmı derekterge súıensek, elimizde 22 456 ǵylymı qyzmetker bar eken. Olardyń 46 paıyzy – 40 jasqa deıingi jas ǵalym. Akademııa eldegi jáne shet­el­de bilim alyp jatqan talanty jas ǵalymdardy ǵylymı ortaǵa tartyp, ǵylymdy damytýdaǵy 10 basym baǵyt boıynsha otandyq 1000-ǵa jýyq jáne shetelde (Qytaı, Koreıa, Japonııa, Túrkııa jáne Eýropa elderinde) ǵylym qýyp júrgen 100-ge tarta bilikti jas ǵalymnyń jumys tobyn qurdy. Búginde osy jumys toptarynda jas ǵalymdarǵa qa­tysty máselelerdi sheshý, ǵylymı áleýet­ti birizdendirý bastamalary qol­daý taýyp otyr.

Ǵylymdy damytý arqyly el ekonomıkasyn aıtarlyqtaı ilgeriletýge bolady. Qazirgi tańda akademııa ǵa­lym­dar men bıznes ókilderin ózara baılanystyryp, ınnovasııalardy en­gizý jáne ekonomıkalyq ósýdi qam­ta­masyz etý úshin jańa múmkindikter ashý maqsatynda túrli is-shara uıym­das­tyryp otyr. Akademııa elimiz­diń ár óńirinen kelip túsken 200-den astam ǵylymı jobamen tanysyp, saralap úlgerdi. Osy jobalardyń 10-nan astamy Almaty qalasynyń máselelerin sheshýge arnalǵandyqtan, ákimdik nazaryna usynylyp, qala ákiminiń tarapynan qoldaý tapty. Grant­tyq jáne maqsatty nysanaly qarjy­lan­dy­rýlardyń nátıjeleri boıynsha óńir­ler ǵylymdy alǵa bastyryp keledi. О́ndiristik sektordyń qajettiligine baǵyttalǵan kommersııalanatyn jańa jobalardyń ósýi men damýyna barynsha qoldaý kórsetýimiz kerek. Osy maqsatta qazirgi kezde akademııa delegasııasy óńirlerdi aralap, ǵylymı uıymdarmen, óńirlik basqarmalarmen kezdesip, negizgi ózekti máselelerdi anyqtap, ony sheshý joldaryn ázirleý ústinde.

Akademııa AQSh, QHR, GFR, Túrkııa, Bolgarııa, Reseı Federasııasy,  Tájikstan Respýblıkasy sııaq­ty eldermen jahandyq ǵylymdy damy­tý­ǵa baǵyttalǵan yntymaqtastyq ju­mystaryn bastap ketti. Ǵylymy damy­ǵan eldermen baılanys ári qaraı jandana bermek. Az ýaqyttyń ishinde taǵy basqa da aýyz toltyryp aıtatyn jumystar jeterlik. Eń bastysy, Memleket basshysynyń alǵa qoıǵan mindetterin sapaly oryndap, eldiń ıgiligine aıanbaı eńbek etý kerek.

Kúnsulý ZAKARIа,

Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti