Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵdary» atty Joldaýynda eń kóp mańyz berilgen sý máselesi boldy. Memleket basshysy elimizdiń keıbir óńirlerinde sýdy eń kóp jumsaıtyn aýyl sharýashylyǵy salasynda onyń 40 paıyzy bosqa ysyrap bolyp jatqanyn, sý sharýashylyǵy nysandarynyń 60 paıyzy tozyp turǵanyn jáne atalǵan olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin shuǵyl sharalar qajet ekenin aıtty. Osyǵan oraı, sý máselesin bezbendep kórgen edik.
Júrdek poıyzben Astanaǵa jol tartyp baramyn. Qýarǵan jazyq dala. Aınala sondaı suryqsyz. Tekke otyrmaı, kitap oqıyn dedim. Alys saparǵa Set M.Sıgeldiń «Sý bolsyn» kitabyn ala shyqqanmyn. Kitap muqabasyndaǵy «Izraıldiń sýsaǵan álemge bergen amaly» degen jazýǵa birden kózim tústi. Oılap kórińizshi, kún saıyn sý tapshylyǵy týraly túrli jańalyq estımiz. Sóıte tura sebebine úńilmeımiz. «Sýdyń da suraýy bardyń» mánin «Sý bolsynnan» tapqan sekildimin.
Sý tapshylyǵynyń aldyn almasaq, taıaý arada álem halqynyń 20%-y, ıaǵnı shamamen 1,5 mlrd adam sý daǵdarysynyń alǵashqy qurbany bolmaq. Qazirdiń ózinde 600 mln adam sý tapshylyǵynyń zardabyn kórip otyr. Sýǵa muqtajdyqtan azyq-túliktiń qymbattaýy, qýat kóziniń azaıýy, janar-jaǵarmaı baǵasynyń sharyqtaýy, halyqtyń negizgi qajetine qol jetkize almaýy áleýmettik tolqýǵa ákep soqtyrýy ábden múmkin. Muny bylaı qoıǵanda, isherge sý tappaı qalýymyz yqtımal. Osy oraıda aýmaǵy tutastaı shól dalany alyp jatqan Izraıldiń sýly memleketke aınalýy báriniń tańdanysyn týdyrady. Shyn máninde, sýǵa qatysty máseleden ada, alańsyz ómir súrý úshin Izraıldiń sý sharýashylyǵyndaǵy ozyq tehnologııasyn meńgerý mańyzdy. Máseleniń baıybyna bara bermeıtin de shyǵarmyz. Halyq sany kún saıyn artady, sýǵa qajettilik te ulǵaıa túsedi. Bul – tabıǵı zańdylyq. Al sý resýrsynyń kólemi kemimese, artpaıtyny túsinikti.
«Sý bolsyndy» oqyp otyryp, sý kóziniń azaıýyna áser etetin negizgi faktorlardy atap kórsetkim keledi. Álemde týý kórsetkishi kemigenimen, ótken onjyldyqqa qaraǵanda, ómir súrý uzaqtyǵy edáýir artqan. Halyq sany kóbeıip qana qoımaı, ál-aýqaty da ósip keledi. Mysaly, kitaptaǵy myna bir derekterge súıensek, 2000 jyly álemde 1,4 mlrd orta tap ókili bolsa, 2009 jyly 1,8 mlrd-tan asty. 2020 jylǵa qaraı álemdegi orta tap ókili 3,25 mlrd-qa jetedi dep boljanǵan edi. Demek, sýǵa degen suranys odan saıyn artady. Aýqatty jandardyń kúnde sýǵa shomylýy, haýyzǵa sý toltyryp, baý-baqshasyn sýarýy, kólik, kondısıoner, ózge de turmystyq qural-jabyqtardy paıdalanýy sekildi kúndelikti áreketteri de sý mólsheriniń azaıýyna edáýir áserin tıgizedi. Jarty kg júgeri ósirýge qaraǵanda jarty kg sıyr etin alýǵa 17 ese kóp sý ketedi eken.
Aýqatty jandardyń dándi-daqyldar men aqýyzǵa baı taǵamdardy jıi tutynýy – túsinikti jaıt. Osynyń bárin eseptesek, orta taptyń sýdy kóp paıdalanýy sý daǵdarysyn ýshyqtyra túsedi.
Tushy sý qorynyń azaıýyna taǵy bir sebep – sýdyń lastanýy. Halyqqa aýyl sharýashylyǵy ónimderin mol daıyndaý úshin egistikke túrli tyńaıtqyshtar men pestısıdter kóptep sebiledi. Egistikti jaıyp sýarýdyń kesirinen hımıkattyń kóbi ózen-kólge aǵyp ketedi nemese jańbyr jaýǵanda jerasty sý qabatyna sińip, aýyz sýdy lastaıdy. Qazba baılyǵyn óndirýde jer qyrtysyn sýmen burǵylaý ádisi keńinen qoldanylady, buǵan da kóp mólsherde sý qajet. Sondaı-aq jer qyrtysyn burǵylaýda hımııalyq reagentterdi shamadan tys qoldaný sý kózderin lastap jatyr. Sý kózi qalaı lastansa da, ony qaıtadan qalpyna keltirýge kólemdi qarajat kerek. Keı jaǵdaıda sýdy tazartý múmkin bolmaı qalady.
Kún saıyn álemniń ár qalasyndaǵy tesilgen qubyrlardan uqypsyzdyq pen beıǵamdyq kesirinen talaı sý ysyrap bolady. Elimizde sý sharýashylyǵy kesheni men obektilerdi kútip ustamaýdan sýdyń 50%-y kádege jaramaı, tekke aǵady. Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń qaramaǵyndaǵy Sý resýrstary komıtetiniń málimdeýinshe, elimizdiń sý sharýashylyǵy keshenine 473 bógen, 87,8 tekshe shaqyrymdy quraıtyn 331 sý qoımasy, 125 sý toraby, 3 392 kanal jáne basqa da 1 667 qurylysjaılar kiredi. Komıtet mamandarynyń aıtýynsha, onyń kópshiligi 30-50 jyldan asa ýaqyttan beri esh kúrdeli jóndeý kórmegen. Jalpy, sý sharýashylyǵy nysandarynyń 60%-dan astamy ábden tozǵan. Tozyǵy jetken kanaldardan egistik alqaptaryna sý jetem degenshe, jartysynan kóbi qumǵa sińip ketedi. Jaýapsyzdyq jalǵasa beretin bolsa, apatty jaǵdaıdaǵy sý qoımalary el ekonomıkasy men halyq jaǵdaıyna iri shyǵyn ákelýi bek múmkin.
Aıtqandaı, shetelde jańbyr sýyn da zańdastyryp qoıǵanyn bilemisiz? Mysaly, Izraılde úıińizdiń shatyryna shelek qoıyp, jańbyr sýyn jınap alsańyz, Úkimet menshigine qol suqqanmen birdeı. Jańbyr tamshysy jerge túsken sátten bastap qoǵam menshigine ótedi. Demek, siz «Sý týraly» zańdy buzyp otyrsyz. Izraılde sýdy qasterlep únemdeýdi árkim óz paryz-mindeti dep sanaıdy. Bala tárbıesinde de sýdy qadirleý mádenıetiniń orny mańyzdy. Tipti mektepte de oqýshylarǵa sýdy qalaı paıdalaný, qalaı jýyný keregi úıretiledi. Osyndaıda Izraıldegi bir turǵynnyń esteligi eske túsip otyr. Ol bala kúnindegi vannada shomylǵan sátin áli kúnge deıin aıtyp júredi. Anasy jýyndyryp, denesin súlgimen súrtip, taza kıimin kıgizgen soń, plastık shelegin alyp, vannadaǵy sabyndy sýmen aýladaǵy gúlderin sýaratyn. Sóıtip, anasyna qarap, ár tamshy sýdyń suraýy baryn sanasyna sińirip ósti. Sýdy qasterleý úshin biz de etnopedagogıkany jańǵyrtyp, tárbıe máselesine kóńil aýdarǵanymyz jón.
Máseleni sheshýde sý qadirin bilý men tıimdi paıdalaný jetkiliksiz. Úıge taza sý jetkizip turatyn ınfraqurylym, sý sharýashylyǵy qondyrǵylary tegin salynbaıdy. Ári atalǵan nysandardy kútip ustaý, jóndeý jumystaryna da qarajat qajet. Izraıl sý basqarmasy sýdy paıdalaný deńgeıin azaıtý úshin sý baǵasyn kóterý tetigin ádeıi qoldanǵan. 2008 jyly eldegi ár adam tutynǵan sýynyń naqty qunyn tóleýi kerek degen zań kúshine endi. Iаǵnı eshqandaı qoǵamdyq uıymdarǵa sý tegin berilmeıdi. Baǵa tetiginiń nátıjesinde kúndelikti turmysta tutynylatyn sý mólsheri 16%-ǵa tómendegen. О́z elimizde de sý qunyn rettep, arnaıy derbes eseptegish quraldardy paıdalanar bolsaq, sýdy beıbereket qoldanýdy azaıtar edik.
Izraıldiń ınnovasııalyq jetistiginiń biri – sý eseptegishtegi kórsetkishti qashyqtan tekserý tehnologııasy. Atalǵan eseptegish quralǵa qosylǵan planshet nemese basqa da elektrondy qurylǵylar arqyly úıdegi paıdalanylǵan sý mólsherin ár tórt saǵat saıyn bilip otyrýǵa bolady. Qandaı da bir úıde, memlekettik mekemede sý qalyptan tys mólsherden asyp ketse, qubyr tesilgen bolýy múmkin dep boljam jasalyp, arnaıy mamandar jaǵdaıdy der kezinde retteıdi. Atalǵan jobalardy iske asyryp, túbegeıli ózgeris jasaý úshin elimizde arnaıy sý sharýashylyǵy máselesin qarastyratyn memlekettik quzyrly organnyń qurylǵany óte durys sheshim boldy.
Izraıldik sý mamany Sımha Blass jas kezinde fermalardyń birinde qazylyp jatqan sý uńǵymasyn tekserýge barǵanda aǵashtardyń biri ózgelerinen áldeqaıda bıik ekenin baıqaıdy. Aǵashtyń bári bir ýaqytta, bir topyraqqa egilgenin, kún sáýlesi men jaýyn-shashynnyń da birdeı túsip, aýa raıy da birdeı áser etetini anyq. Jas ǵalym aınalaǵa qarap júrip, metall sý qubyrynan aǵash túbine sý tamshylap turǵanyn kóredi. Alaıda «Basqa jumysym da kóp edi» degen oımen asa bir mán bermeıdi. Degenmen de, ózgelerden bıik ósken aǵash Sımha Blastyń esinen shyqpaı, árdaıym tolǵandyratyn. Jasy 59-ǵa kelgende Blass osy aǵashqa qaıta qyzyǵyp, zertteý jumysy nátıjesinde egin sýarý júıesine jarqyn jańalyq ákeledi. Bul kezde sharýalardyń kóbi egistikti tek jaıyp sýaratyn. Jaıyp sýarý ádisi órkenıet paıda bolǵaly qoldanylyp kele jatqanymen, ádistiń tıimsiz tusy kóp. Sý óz bastaýynan egistikke jetkenshe biraz bóligi býlanyp, qalǵany qumǵa sińip ketedi, ıaǵnı sýdyń teń jartysy rásýa bolady. О́simdik tamyryna sýdyń tolyq sińýi úshin de kóp mólsherde sý qajet. О́kinishke qaraı, sý tapshylyǵy baıqalatyn óńirlerde áli kúnge deıin osy ádis qoldanylyp keledi. Jaıyp sýarýǵa balama sanalatyn jańbyrlatyp sýarý ádisin paıdalansaq, sýdyń úshten bir bóligi ysyrap bolady eken. Jeldiń áserinen búrikkishtiń teris baǵytqa jyljyp ketýinen ósimdikke birkelki sý barmaı qalady. Ári kún ystyqta sýdyń birazy jerge tambaı jatyp, býlanyp ketedi. Tamshylatyp sýarý ádisine kóshsek, sý az býlanyp ári ósimdik tamyryna tike barady. Sý únemdeledi, ónim kólemi men sapasy artady, tyńaıtqyshtar tikeleı ósimdik tamyryna barady. Tamshylatyp sýarý topyraq, aýa, sý quramynyń lastanýyn azaıtyp, ekologııaǵa qaýipti baldyrlardan qorǵaıdy. Jaıyp sýarý ádisi tolassyz jańbyr jaýyp, artynan uzaq ýaqyt qurǵaqshylyqqa ulasatyn tabıǵı qubylysqa uqsaıdy. Sol sebepti tamshylatyp sýarý egin sharýashylyǵy úshin taptyrmas tehnologııaǵa aınalyp otyr. Árıne, tamshylatyp sýarýǵa arnalǵan qondyrǵylardy ornatý qomaqty qarajatty talap etedi. Degenmen sol qarajattyń keıin eselep qaıtatyny anyq.
Bizdegi jaǵdaıǵa toqtalsaq, búginge deıin transshekaralyq ózenderdiń máselesin sheshe almaı jatqanymyz belgili. Sý talasy búgin sheshilmeıdi. Terrıtorııamyzdan ortasha eseppen jyl saıyn 100 mlrd tekshe metr sý ótse, sonyń jartysy shaǵyn ózenderdiń úlesine tıedi. Demek, ishki sý júıesiniń de qýaty mol. Alaıda shaǵyn ózender sharýashylyqtyń saldarynan quryp barady. Muny 1981-1990 jyldary Sý sharýashylyǵy jáne melıorasııa mınıstri bolǵan belgili gıdrotehnık Narıman Qypshaqbaev ta rastap otyr.
– Shaǵyn ózender adamdardyń is-áreketine óte jeńil tıedi, kez kelgen jerden bóget sala salady, kez kelgen jerden qurta salady. Almatynyń mańynda qanshama shaǵyn ózen boldy. Sol qaptaǵan ózennen Úlken Almaty, Kishi Almaty, Aqsaı men Esentaı ǵana qaldy. Almatynyń ústinen ótetin 20 shaqty ózennen búginde úsheýi ǵana bar. О́ıtkeni arnasyn bekitip, topyraqpen ústin jaýyp tastady, bárin qurtyp, kafe, keńse saldy. Úkimet shaǵyn ózenge kóńil bólýi kerek. Kólderdiń de jaǵdaıy óte nashar. Kókshe óńirinde Aqan seri ánge qosatyn Syrymbet degen kól bar. Dóp-dóńgelek, aınadaı tap-taza. Sol kólge taýdyń qary erip, jylǵalap quıylady. Bul kóldi adamdar ne istedi? Jylǵalardyń ústine aparyp úı saldy, jol saldy, bárin bitep tastady. Sodan keıin «Saýmalkól quryp, Syrymbettiń sýy tómendep jatyr» dep oıbaılaıdy. Nura ózeni de – ishki ózen. Qaraǵandy, Temirtaý, Abaı, Saran qalalarynyń qaldyq sýlarynan basqa Nurada sý joq. Taza sýy Samarqan sý qoımasyna ketedi, ol sýdy Qaraǵandy metallýrgııa kombınaty paıdalanyp otyr. О́zenniń sýyn qoıma ustap qalady, bosaǵan arnaǵa qaldyq sý quıylyp jatyr. Onyń jaǵasyna barsań, ózen emes, qaldyq las sý ǵana bar. Nuramen taǵdyrlas ózender óte kóp, – deıdi N.Qypshaqbaev.
Sheteldik sý tazartý tehnologııasyna qaıran qalasyń. Izraılde teńiz sýyn tushy sýǵa aınaldyrý tehnologııasy damyǵan. Al munda dıqandar tushy sýmen qatar qaldyq sýdy da altyndaı kóredi. Qaldyq sýdy tazartý úderisinen energııa óndirý de qarastyrylyp jatyr. Stanoktaǵy qaldyq sýdyń betinde jınalatyn maıdyń ózi ónerkásipte qaıta paıdaǵa jaraıdy. Qaldyq sý quramyndaǵy sellıýloz talshyqtaryn ájethana qaǵazyn jasaýǵa qoldanady. Eki túımeli ýnıtaz ornatý da – Izraıl ınnovasııasynyń jetistigi. Mundaı ájethanany paıdalaný arqyly kúndelikti turmystaǵy sý shyǵynyn 20%-ǵa azaıtýǵa bolady. Shetel tájirıbesine údere kóshpesek te, máseleni satylap retteýge, ozyq tehnologııany el sharýashylyǵynda synap kórýge bolady. Álemde sý joq emes, sý bar. Tek tıimdi paıdalansaq eken.
Aısulý SEZHAN,
«Egemenniń» shtattan
tys tilshisi