Keıingi kezde halyq arasynda «El bolamyn deseń, ekranyńdy túze» degen óńin ózgertken maqal keń taralǵan. Ásirese muny kınoteatrǵa baılanysty qoldanǵan jón shyǵar. О́ıtkeni jyl saıyn jahandyq úzdik fılmder qazaq kórermenderine jol tartyp jatady. О́kinishke qaraı, olar Abaı men Ahmettiń tilinde sóıleýge áli de shorqaq.
Kınoteatrlardyń mańyzyn mynadan-aq baıqaýǵa bolady. Byltyr elimizdiń túkpir-túkpirinde 985 myńnan asa kórsetilim jasalǵan. Shamamen 17 mıllıonǵa jýyq adam úlken ekran aldynda fılm tamashalapty. Kınoteatrlardyń 2022 jylǵy paıdasy 26,9 mıllıard teńgeni quraǵan.
Biraq mıllıardtaǵan teńge aınalǵanymen, kınoındýstrııa salasynda qazaq tili kenje qalyp otyrǵany jasyryn emes. Bul týraly talaı márte jazyldy da, aıtyldy da. Degenmen, seń qozǵalar emes. Ara-tura amerıkalyq bir-eki ónim qazaqsha sóılep qoıady. Onyń ózinde, kınoteatrlar yńǵaısyz ýaqytqa qoıyp, kórermenniń quqyǵy taptalady. Osymen bitti. Mysaly, 4 qyrkúıekte Astanadaǵy kınoteatrlarda 25 fılmniń kórsetilimi josparlanǵan. Sonyń bireýi ǵana qazaq tilinde. Maqsat Ospanovtyń rejısserligimen túsirilgen otandyq «Meniń úıim qaıda?» fılmi. Qalǵanynyń bári oryssha sóıleıdi.
Osy oraıda, myna máseleni eskere ketken jón. Buryn elimizdegi kınoteatrlar gollıvýdtyq fılmderdiń Reseıde dýblıajdalǵan nusqasyn kórsetetin. Al soltústiktegi kórshimizde dýblıajdaý jolǵa qoıylǵany belgili. Degenmen, Reseıdiń Ýkraınaǵa basyp kirýi saldarynan amerıkalyq kompanııalar atalǵan elge fılm jetkizýden bas tartty. Sondyqtan otandyq kınoteatrlar balama jol izdegen. Aqyry Grýzııadaǵy stýdııalar orys tiline aýdarǵan fılmderdi kórsetýge kóshti.
Birneshe kınoteatr jelisiniń ıesi Danııar Aısa buqaralyq aqparat quraldaryna bergen suhbatynda qazaqsha dýblıajdy jetildirýdiń utymdy sáti kelip turǵanyn alǵa tartady. Onyń aıtýynsha, keıingi kezde qazaqsha sóıleıtin blokbasterlerdi kórýge qushtarlar sany jyl sanap artyp keledi.
«Qazir kıno naryǵyn damytýdyń biregeı múmkindigi bar. Eń úlken eki naryq – Reseı men Ýkraına soǵysqa baılanysty jabyldy. Qazaqstan olardan keıingi úshinshi naryq sanalamyz. Batys prodıýserler elimizdiń kınoprokatshylaryna fılmderdi aýdarýǵa múmkindik berdi. Biraq olar fılmderdi qazaq tiline aýdarmaıdy. Basqa elde (Grýzııa) orys tiline de aýdarady. Iаǵnı kóz aldymyzda bıznestiń basqa jaqqa ketip jatqanyn kórip otyrmyz. Sonymen qatar qazirgi tańda suranys bar, ońtaıly sát týyp tur. Alaıda qazaq tilin damytý úshin esh nárse jasap jatqan joqpyz», deıdi D.Aısa.
Parlament 2018 jyly «Kınematografııa týraly» zań qabyldaǵan. Soǵan sáıkes, el aýmaǵynda fılmderdi prokattaý qazaq tilinde jáne basqa da tilderde júzege asyrylady. Osy qujat aıasynda prokattaýshylar fılmderdi qazaq tiline dýblıaj jasalýǵa ne sýbtıtrleýge, ne kadr syrtyndaǵy aýdarmamen qamtamasyz etýge tıis. Alaıda bul zańnyń olqylyǵy da osynda bolyp tur. Kınoteatrlar qujattyń jeńildigin paıdalanyp, sýbtıtr ǵana qosyp, fılmderdi sol baıaǵy orys tilinde kórsetýge qumar.
Dýblıaj rejısseri Nazerke Lesbekqyzy BAQ-qa bergen suhbatynda sýbtıtr qazaq tiliniń mártebesin túsirý dep esepteıtinin jetkizdi. Onyń aıtýynsha, sýbtıtrdi eshkim oqyp úlgermeıdi. Osylaısha, dymǵa paıdasy joq jumysqa aqsha shashyp otyrmyz. Bul – máseleniń bir jaǵy ǵana. Ekinshisi, sýbtıtrlerdegi qatelerden kóz súrinedi. Iаǵnı bar degen aty ǵana.
«Qazaqfılmge» qarasty Dýblıaj jáne sýbtıtr bóliminiń basshysy Aıda Elgezekova byltyr «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatynda bir fılmdi qazaq tilinde tolyqtaı sóıletý úshin shamamen 30 mıllıondaı teńge ketetinin málimdegen. Bir qaraǵanda, kóp soma sekildi kóringenimen, kıno prokat salasynda mıllıardtaǵan qarajat aınalyp jatqanyn eskersek, bul teńizdiń tamshysyndaı ǵana.
Bıyl burynǵy Mádenıet jáne sport mınıstri Ashat Oralov jyl sońyna deıin 15 fılmdi qazaq tilinde dybystaý josparda ekenin málimdegen. «Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń 7 jyldyq damý jospary bekitildi. Byltyr 3-4 fılmniń dýblıajy jasalǵan bolatyn. Biraq biz tujyrymdamaǵa basqa kórsetkishterdi engizdik. Endi jyl saıyn dýblıajdanatyn fılmderdiń sany úsh esege kóteretin bolamyz. Iаǵnı jyl saıyn 15 fılm usynylady», dedi sala basshysy.
Degenmen, kúni keshe atalǵan mınıstrlik taratylyp, onyń ornyna Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi men Týrızm jáne sport mınıstrligi quryldy. Al jyl sońyna deıin 15 fılmdi dýblıajdaýǵa ýáde bergen Ashat Oralov qyzmetinen ketti. Endi bul jospar sońyna deıin jete me, joq pa, ol jaǵy belgisiz.
Fılmdi ana tilde sóıletý máselesi sóz bolǵanda Ýkraınany tilge tıek etken jón. Atalǵan elde 2006 jylǵa sheteldik ónimder ýkraınsha sóılemeıtin. Keıinirek ahýaldyń bulaı jalǵasa berýi qaýipti ekenin túsingen el basshylyǵy dýblıaj máselesine erekshe nazar aýdardy. Sóıtip, el Úkimeti 2006 jyldyń 1 qyrkúıeginen bastap ýkraın tiline dýblıajdalǵan fılmder keminde 20 paıyz, 2007 jyldyń 1 qańtarynan bastap keminde 50 paıyz, al 2007 jylǵy 1 shildeden bastap keminde 70 paıyz bolýy kerek degen qaýly shyǵardy. Gollıvýdtyq stýdııalarmen tikeleı jumys istegen ýkraınalyq dıstrıbıýtorlar mundaı bastamany qoldady.
Bastapqyda mundaı bastamaǵa birqatar kompanııa qarsy shyqqan. Olar da ýkraın tiline aýdarylǵan fılmderdiń kórermeni az, mamandar joq degen syltaýdy alǵa tartqan-dy. Bastapqyda halyq burynǵydaı orys tilindegi fılmderdi kóbirek tańdady. Biraq ýaqyt óte kele ahýal ózgerdi. Ana tilindegi dýblıaj sapasynyń deńgeıi joǵary ekenin túsingen turǵyndar ýkraınsha sóıleıtin fılmderge aǵyldy.
Taǵy bir ereksheligi, Ýkraınada dýblıajben aınalysatyn kompanııalar sheteldik ónimderdi aýdaryp qana qoımaı, halyqtyń bolmysyna beıimdeı bildi. Mysaly, oryssha «Hárrı Potterde» barlyq keıipkerdiń aksentinde aıyrmashylyq joq. Al ýkraın nusqasynda keıipkerler túpnusqadaǵydaı túrli dıalektilerde sóıleıdi.
Qoryta aıtqanda, dál qazir elimizdiń dýblıaj salasy úshin taptyrmas múmkindik týyp tur. Alda-jalda sheteldik fılmderdi kóptep qazaqsha sóıletsek, daıyn ónimderdi Qazaqstanda ǵana emes, kórshiles Qyrǵyzstan, О́zbekstan, tipti Mońǵolııa, Qytaı, Reseı sekildi memleketterdegi qazaǵy kóp óńirlerde kórsetýge jol ashylady.