Jyldaǵy dástúr boıynsha Parlament palatalarynyń birlesken otyrysynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵdary» atty Qazaqstan halqyna Joldaýyn jarııalady. El damýyna serpin beretin bul qujat negizinen ekonomıkalyq sıpatta órbidi. Prezıdent bul týraly «Naǵyz damyǵan el bolamyz desek, saıası reformalarmen shektelip qalmaýymyz kerek. Osy jumysty túbegeıli jáne jan-jaqty áleýmettik-ekonomıkalyq reformaǵa ushtastyrý qajet», dep naqty maqsat pen mindetterdi aıqyndap berdi. «Osyndaı asa mańyzdy shaqta zor ekonomıkalyq serpilis jasaýǵa elimizdiń tolyq múmkindigi bar. Ol úshin biz birtindep jańa ekonomıkalyq úlgige ótýimiz kerek. Bul jumysty batyl júrgizýimiz qajet. Basty maqsat – qaǵaz júzindegi bıik jetistikterge qol jetkizý emes, shyn máninde halyqtyń turmys sapasyn jaqsartý bolýǵa tıis», dedi.
Qazirgi álemdik ekonomıkaǵa nazar salsaq, kez kelgen memleket qol qýsyryp qarap otyrǵan joq. Jahandyq ekonomıka jantalas ústinde. Kim ozyq tehnologııaǵa ıe bolady, sonyń aıdarynan jel esedi. Tabıǵı resýrstarǵa talas ta, tartys ta órbip jatyr. Alystaǵy Amerıka men ejelden óz sybaǵasynan aırylmaıtyn Eýropa elderin bylaı qoıǵanda, qazir Qytaı men Úndistan azyq-túlik qaýipsizdigi men demografııalyq damýy turǵysynan úlken «oıynshyǵa» aınaldy. TMD elderi arasynda kórshiles О́zbekstan da ólermendikpen alǵa umtylyp jatyr. Osyndaı jaǵdaıda elimiz qannen-qapersiz otyra ala ma? Memleket basshysy Joldaýynda básekeniń básti jolynda báıgeniń aldyn bergisi kelmeıtin elderden qalyp qoımaýdy erekshe eskertti.
Ulttyq ekonomıkanyń jańa úlgige ótýi týraly sóz bolǵanda, basqa ózekti salalarmen qatar týrızmdi damytý máselesi aldan shyǵady. Álemniń kóptegen eli osy týrızm arqyly «kún kórip otyr». Aldyn ala boljam boıynsha bul salada 2030 jyly 1,8 mlrd adam aǵymy kútiledi. Myńdaǵan halyq halyqaralyq shekaralardan ótedi. Baratyn, kóretin, qyzyqtaıtyn, demalatyn jerdi izdeıdi. Al bul turǵyda jalpaq álem jurtshylyǵy Qazaqstandy jaqsy bile bermeıdi. Týrızmniń alýan túri boıynsha qandaı múmkindiktiń bar ekenin, onyń ishinde eko jáne etnotýrızm týraly mardymdy aqparat joq. Keıingi 5-6 jylda ishki týrızm boıynsha oń dınamıka óristep, 10-15% deńgeıine jetti.
Memleket basshysy «Elimizdiń týrıstik áleýetin de paıdalaný kerek. Týrızm osyndaı serpindi jobalar qatarynda bolýǵa tıis. О́kinishke qaraı, osy mańyzdy saladaǵy jumys durys atqarylmaı jatyr, elimiz basqa memlekettermen salystyrǵanda artta qalyp keledi. Jalpy, keminde 15 iri jobadan turatyn naqty tizim daıyndalýǵa tıis. Osy salada buryn bolǵan qatelikterdi qaıtalaýǵa bolmaıdy. Jobalardy tıimdi qoldaý sharalaryn jáne olardy oryndaý merzimderin naqty aıqyndaý kerek. Ony iske asyrýǵa shetel ınvestorlaryn jáne elimizdiń bıznes ókilderin barynsha tartqan jón. Jumysqa ózimizdiń shıkizatty, taýarlar men kadrlardy, basqasha aıtqanda, barlyq ishki múmkindikterimizdi paıdalaný qajet», dep ózekti máseleni kóterdi.
Týrızm tikeleı jáne janama túrde ekonomıkanyń 32 sektoryna áser etedi. El Úkimetiniń 2019 jylǵy 31 mamyrdaǵy №360 qaýlysyna sáıkes Qazaqstan Respýblıkasynyń týrıstik salasyn damytýdyń 2019-2025 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy bekitilgen. Baǵdarlamada týrıstik salany damytýdyń tetikteri jan-jaqty qarastyrylǵan.
Osy baǵdarlamada ishki týrızm men ulttyq qoryqtar jumysyn damytý boıynsha 2023 jyly kólik ınfraqurylymyn damytýdy, avtomobıl qatynasy men turaqty qalalyq kóliktiń qoljetimdiligin, áýe jáne temirjol qatynasyn damytýdy, shekaralyq ótkizý pýnktteriniń ınfraqurylymyn, sýmen jabdyqtaýdy jáne sý burýdy qosa alǵanda, eldiń týrıstik destınasııalaryn keshendi damytý men abattandyrý, týrıstik ınfraqurylymdy damytý, Qazaqstannyń tabıǵı, tarıhı-mádenı, etnostyq ártúrliligi men gastronomııasynyń erekshelikterin eskere otyryp, týrıstik destınasııalardyń salasynda sapaly jáne teń túpnusqaly týrıstik ónimderdi jasaý, sondaı-aq eldiń «kıeli geografııa» mádenı-geografııalyq kartasyn ázirleý josparlanǵan.
Atalǵan baǵdarlamada ishki týrızmdi jáne ulttyq qoryqtardy da damytý nazardan tys qalmaǵan. Ishki týrızmdi damytýdyń bir salasy boıynsha elimizdegi avtomobıl joldaryn salý, temir, áýe joldary baǵyttary ashý kózdelgen. Qazirgi ýaqytta elimizdiń túkpir-túkpirinde avtomobıl joly salynyp jatyr. Máselen, Otyrar mýzeı qoryǵy ornalasqan aımaqqa jetý úshin Sháýildir-Túrkistan baǵyty boıynsha tórt jolaqty avtomobıl jolynyń qurylysy júrip jatyr.
Bizdiń elde 10 basymdyqty aýmaqty qarastyratyn memlekettik baǵdarlama qabyldandy. Bul aýmaqtar Astana, Almaty qalalarynan basqa, bizdiń Ulttyq parkterimizdiń kópshiligin, Býrabaı, Baıanaýyl, Sharyn, Mańǵystaýdy qamtıdy. Memleket ol jerlerge ınfraqurylymdy damytýǵa qarjy baǵyttaıdy. Bul óz kezeginde jeke bıznes pen ınvestısııalardy tartady.
Elimizdiń qaı aımaǵy bolsa da týrısterge ózindik bolmysymen, tabıǵatymen, tarıhymen erekshelenedi. Alaıda shet memleket azamattaryn tek kórikti jerler ǵana qyzyqtyrmaıdy. Jaqsy servıs kerek. Álekedeı jalańdap, iltıpatpen ıilip, kelgen meımandardy kútip alý-shyǵaryp salý sekildi máıin tirlikter úlken daıarlyqty qajet etedi. Uly Jibek joly boıyndaǵy tarıhı-mádenı orny týrıstik áleýetin arttyrýǵa úlken ınvestısııa salynsa, qanshama jumys oryndary ashylar edi. Sonymen qatar elimizdegi tarıhı-mádenı murany saqtaý, zertteý, kópshilikke nasıhattaý máselesi de sheshim tabar edi.
Jalpy, túrkitildes dúnıede, ıslam áleminiń basqa elderiniń arasynda Túrkistannyń áleýeti óte zor. Bul óńirge Malaızııa, Indonezııa, О́zbekstan, Tájikstan memleketterinen qyzyǵýshylar jetkilikti. Osy rette «Otyrar» memlekettik arheologııalyq mýzeı qoryǵynyń tolyq áleýeti áli durys paıdalanylmaı keledi. Qazirgi tańda mýzeı qoryqtyń Arystanbab kesenesi, Otyrar qalashyǵy, Sapar ortalyǵy, Otyrar mýzeıi sııaqty týrıstik nysandary bar. 2020-2022 jyldary «Otyrar qalashyǵyn ishinara zertteý, saqtaý jáne qaıta jańǵyrtý» jobasy aıasynda Otyrar qalashyǵyn ashyq aspan astyndaǵy mýzeıge aınaldyrý jumystary júrgizildi. Týrısterge avtoturaq, elektrokar joly, aıaqjol, sýburqaq, ájethana sekildi oryndar salyndy. Qalashyq aýmaǵynda týrısterdiń qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda beınebaqylaý kameralary ornatylyp, elektr shamdarymen jaryqtandyryldy. Mýzeı-qoryqtyń aldaǵy jyldarǵa arnalǵan josparynda Otyrar qalashyǵynan bólek Quıryqtóbe, Altyntóbe, Kúıik-Mardan, Aqtóbe-III tarıhı-mádenı eskertkishter baǵyty boıynsha (Túrkistan qalasyna shyǵa beris joldyń boıy) ǵylymı zertteý jumystaryn júrgizýdi, zertteý jumystary aıaqtalǵannan keıin sol oryndardy ashyq aspan astyndaǵy mýzeıge aınaldyrý arqyly týrıstik tartymdylyqty arttyrý kózdelgen. Osy isti jedeldetý kerek.
Sheteldik sarapshylar «Qazaqstan basqa elderden erekshelenip turatyn «naqty» týr ónim jasamaıynsha týrıstik qyzmetter naryǵynda óz ornyn tappaıdy» degen pikirde. Qudaıǵa shúkir, elimizde mundaı «erekshelikter» joq emes. Uly Jibek jolyndaǵy mádenı týrızm, sonymen qatar, ekotýrızmdi órkendetý asa mańyzdy. Tarıhı-mádenı oryndarǵa baı Almaty, Ońústik Qazaqstan, Jambyl, Qyzylorda oblysymen qatar Shyǵys Qazaqstan da týrısterge eń qyzyqty aımaqtar. Bir ǵana Esikten jáne Berelden tabylǵan «Altyn adam» nege turady?
Ekotýrızmniń búginde asa damyǵan jeri – Almaty óńiri. Munda «Almaty oblysynyń altyn alqasy» týry bar. Týr ulttyq parkterdi, Kólsaı, Qaıyńdy kólderin, Sharyn shatqalyn, Ile Alataý Ulttyq parkin qamtıdy. Sondyqtan munda týrıster kóptep keledi. Shýchınsk-Býrabaı kýrorttyq aımaǵynyń da tartymdylyǵy zor.
Sondaı-aq, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń áleýeti eskerile bermeıdi. Qatonqaraǵaıda ulttyq park bar. Ásem tabıǵat, pantamen emdelý, balmen emdelý jaǵynan áleýeti óte zor.
Ekotýrızmdi damytý boıynsha Mańǵystaý oblysy da suranyp tur. Onda adventure-týrızmge (saıahatshylyq týrızmge) basymdyq beriledi. Qazir álemde eko- jáne adventure týrızm qosarlanǵan betalystar baıqalady. Sebebi adventure tabıǵatqa sonshalyq zııan keltirmeıdi, sondyqtan elimizde eko jáne saıahatshylyq týrızmdi damytýǵa basymdyq bergen jón.
Týrıster eń kóp keletin jerler – Qaıyńdy kóli, Úlken Almaty kóli men Sharyn shatqaly. Sol sekildi Almaty qalasyna da qyzyǵýshylar kóp. Megapolıstiń ásem tabıǵatynan bólek, mundaǵy kóptegen mádenı is-sharalar, teatrlar, jıi uıymdastyrylatyn konserttik baǵdarlamalar men galereıalar týrısterdi tartady. Almaty – Eýropa men Qytaıdy jalǵaıtyn kópir ispettes bolýy kerek. Áýejaıdan bastap Almatydaǵy ashanalardyń ámbebaptylyǵy, halqymyzdyń qonaqjaılylyǵy týrızmniń qaryshtap damýyna jol ashady.
Qytaıdan keletin týrıster kóbine Almaty men Astanany aralaǵandy jón kóredi. Keıingi jyldary Úndistan elinen de týrıster kóp kelýde. Onyń sebebi, bul elderge tranzıttik vızasyz rejim júredi. Qazir vızasyz rejimmen Qazaqstanǵa 60-qa jýyq elden saıahatshylar kele alady. Onyń ishinde Eýropa elderi de barshylyq. Eýropalyqtar bizdegi tabıǵat pen ekotýrızmge qyzyǵady.
Taý shańǵysy týrızmi Almaty, Shyǵys Qazaqstan oblystarynda ájepteýir damyǵan. Osy tarapty áli de jaqsartý qajet. El turǵyndary qatarynan da, sheteldikter tarapynan da kelýshiler qarasy az emes. Buǵan qys mezgili bolmaıtyn elderdiń turǵyndary kóbirek qyzyǵýshylyq tanytady. Malaızııadan, Úndistannan keledi. Ońtústik-Shyǵys Azııa elderi, Fılıppın, Indonezııa, Taıaý Shyǵys elderi, Saýd Arabııasy, Qatar, BAÁ. Bular múldem qar jaýmaıtyn elder. Sol sebepti osy aǵym odan ári artady. Degenmen bul baǵytty keńeıtý kerek, Shymbulaqta maýsym kezinde adam aǵyny tym kóp bolady. Almatyda taý shańǵysy kýrortyn keńeıtý týraly bastama bar. Osy rette Túrgen shatqalynyń múmkindigin keńinen paıdalanǵan abzal.
«Ulttyq týrıstik ónim» degen uǵym bar. Munda tórt negizgi baǵytqa nazar aýdarylady: ekotýrızm, etnotýrızm, entertainment (oıyn-saýyq), ıventter. Bul baǵyttar tórt E tujyrymdamasyna biriktirilgen. Jerimiz bolsa – úlken, landshaftary ártúrli, klımattyq erekshelikteri bar bolǵandyqtan, tańdaý da jaqsy, mádenı alýandylyq zor. Sondyqtan ázirge 4 baǵyt tańdalǵan. Ekotýrızm degende bizdiń ulttyq parkter, adventure-týrızm alǵa shyǵady. Elimizdi ereksheleıtin de osy baǵyttar. Qazaqstan – bul almanyń, qyzǵaldaqtyń otany, Jibek joly, jylqy maly alǵash ret qolǵa úıretilgen meken. Durystap nasıhattaı alsaq, naǵyz «bizderde mynadaı bar» dep kórsete alatyn tusymyz.
Infraqurylymdy damytý quzyreti negizinen Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginde, Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginde shamaly ǵana. Buǵan qosa jergilikti atqarýshy organdardyń óz quzyreti bar. Respýblıkalyq mańyzy bar joldardyń basym bóligi «Qazavtojol» esebinen salynady. Jergilikti kórnekti oryndarǵa aparatyn jergilikti mańyzy bar joldar ákimdikterdiń jaýapkershiliginde. Jergilikti mańyzy bar joldardaǵy kez kelgen basqa jergilikti ınfraqurylym ákimdikter men ol tabıǵaty qorǵalatyn aımaqta ornalasqan bolsa, ulttyq parkterdiń quzyretinde. Ortaq iske birlese jumylý, birge úılestirý jaǵy jetispeı jatyr.
Týrızm – bizdiń elimiz úshin tyń sala. Ony órkendetýge otandyq bıznes moıyn burmasa bolmaıdy. Bizde birneshe JOO-da týrızm salasy úshin kadr daıarlaı bastady. Jastar úshin bul salanyń perspektıvasy óte zor.
Endi óz tarapymyzdan bir usynys jasasaq. Jyl saıyn respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetten otandyq týrızmdy damytýǵa mıllıardtaǵan qarjy bólinedi. Ár óńirdiń óz baǵdarlamasy bar. Nege osy qarajatty bir jerge jınaqtap, Almaty, Túrkistan, Jambyl, Qyzylorda, Shyǵys Qazaqstan jáne Mańǵystaý oblystaryn qanatqaqty joba retinde týrıstik baǵyttardy jandandyrýǵa qarjy salmasqa? Áıtpese, jyl saıyn elimizdiń barlyq óńiri týrızmdi damytýǵa qarjy salady. Al nátıjesi shamaly. Damytýǵa daıyn turǵan, qyzmet kórsetýge epti, áleýeti úlken osy óńirlerdi aldymen jedel damytyp alsaq, sosyn baryp túsken qarjyny qalǵan óńirlerdi damytýǵa salsaq bolmaı ma?
Sosyn kóp jaǵdaıda týrızmdi damytýǵa qajetti ınfraqurylym bolýǵa tıis degen úlken talap údesi bar. Joly da, qonaq úıi de «jetisip» turmaǵan Mońǵolııaǵa saıahattaýshylar sany nege jyldan-jylǵa artyp barady? Oılandyq pa? Olar bir ǵana Shyńǵys han esimimen álem nazaryn ózderine aýdaryp, týrıstik qyzmettiń bárin soǵan saı quryp otyr. Sol Shyńǵys hannyń bel balasy, tula boıy tuńǵyshy – Joshy han bizdiń jerde jatqan joq pa? Memleket basshysy Ulyq ulys týraly, Joshy han týraly birneshe ret aıtty. Qaperge alyp jatqandar shamaly... Joshy han arqyly Ulytaýdyń týrıstik áleýetin kóterip alýǵa ábden bolar edi!
Taǵy bir sóz: Prezıdent О́zbekstanǵa jasaǵan alǵashqy resmı saparynan keıin osy eldiń týrıstik nysandaryn Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine jalǵaý týraly, bul úshin temirjol baǵytyn Túrkistanǵa deıin qosý jóninde usynys jasap edi. Bul da áli kúnge deıin eskerilmeı jatyr.
Bir sózben aıtqanda, Prezıdent Joldaýynda elimizdiń týrıstik áleýetin keńinen paıdalaný, bul baǵytta kerekti is-áreketterdi jedel júzege asyrý týraly aıtty. Endi sony «Sen salar da men salar, atqa shópti kim salar» degenge jetkizbeı, jumyla qımyldaý ǵana kútip tur.
Nurtóre JÚSIP,
Senat depýtaty