Syr topyraǵynda erte dáýir derekterin baýyryna basqan qasıetti oryndar kóp. Keıingi jyldary este joq eski zamannan bastap keshegi kezeń esteligin saqtaǵan osy kómbelerdi arheologııalyq zertteý jalǵasyp keledi. Solardyń qatarynda ótken ǵasyr ortasyndaǵy Horezm arheologııalyq-etnografııalyq ekspedısııasy kezinde belgili bolǵan Bábish mola qalashyǵy tur. Qarmaqshy aýdanyndaǵy Kómekbaev aýylynan ońtústikke qaraı 70 shaqyrymdaı qashyqtyqta oryn tepken qalashyq respýblıkalyq mańyzy bar tarıh jáne mádenıet eskertkishi sanalady.
Táýelsizdik alǵannan keıin 2000 jyldary zamanynda iri ortalyq bolǵan osy aýmaq qaıta zerttele bastady. Elimizge belgili arheologter Joldasbek Qurmanqulov, Janbolat О́tebaevtyń jetekshiligimen «Antık» JShS júrgizip jatqan jumysqa Reseıdegi Shyǵys mýzeıiniń bólim meńgerýshisi Sergeı Bolelov, Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń mamandary jumyldyrylǵan. Arheologter paıymynsha saqtar kezeńindegi qalalyq órkenıet Syrdarııanyń bir tarmaǵy Jańadarııa arnasynyń oń jaǵalaýynan oryn tepken osy Bábish moladan bastaý alady. Bizdiń zamanymyzǵa deıingi IV-II ǵasyrlarǵa tán jádigerler ǵalymdardyń osy boljamyn bekite túsip otyr.
Biz osy ýaqytqa deıin Horezm ekspedısııasynyń, odan keıingi zertteýlerdiń nátıjesine súıenip, saqtar astanasy Shirik-Rabat qalasy bolǵan degen baılam jasap kelgenbiz. Keıinnen Shirik-Rabattaǵy qazba jumystary ol aýmaqtyń tek ǵuryptyq jerleý orny bolǵanyn kórsetti. Kerisinshe Bábish moladan tabylǵan qazynalar naǵyz ortalyq osy shahar bolǵanyn dáleldeıdi.
Qala ornynda sonaý alpysynshy jyldary qazylǵan zertteý jumystarynyń izi saqtalyp tur. Arheologter alda keıingi arshylǵan bólik pen burynǵyny ushtastyryp jibermek. «Sonda qala kelbeti kóz aldyńyzǵa tolyǵyraq keledi» deıdi olar. Biz turǵan orynnan kúnshyǵys jaqta qalanyń kireberis qaqpasy ornalasqan. Sol tustan osy ákimshilik ortalyq pen qala mańyndaǵy shahrıstandardy jalǵaǵan joldyń sulbasy baıqalady. Shyǵys bóliginen arshyla bastaǵan qazba munda erekshe jaǵdaılarǵa jáne qabyldaýlarǵa arnalǵan saltanat zaly bolǵandyǵyn ańǵartady. Bes gektarlyq aýmaqty alyp jatqan keshenniń josparlaný prınsıpi ahemenıdtik arhıtektýraǵa tán. Sál batysqa oıyssańyz, eski mavzoleı orny jatyr. Aqsúıekter jerlengen bul arany kezinde Horezm ekspedısııasy qazǵan.
Tórt jyldan beri zertteý jasap kele jatqan arheologterdiń taǵy bir tolymdy tabysy – qala mańynan ashylǵan ǵuryptyq ǵıbadathana ortalyqtary. Jaqynda ǵana anyqtalǵan sondaı oryn kóne shahardy zertteýdegi úlken jańalyq bolyp otyr.
– Shirik-rabadtyqtar jalpy dinine berik halyq bolǵan. Ony jaqynda tabylǵan ǵıbadat ornynan baıqap otyrmyz. Onyń Jaratqanǵa qulshylyq etý bóligi aıqyn kórinedi. Erterektegi zertteýlerden saqtardyń máıitti órtep jiberetin salttary belgili edi. Keıinnen ol ǵuryp ózgerip, kádimgideı jerleýge kóshken. Saǵana sekildi qazylǵan orlardan birneshe máıit shyqqan kezder de bar, – deıdi «Antık» halyqaralyq ǵylymı zertteý ortalyǵynyń jetekshisi, arheolog Janbolat О́tebaev.
Arheologter qazba jumystary barysynda tabylǵan jádigerlerdi zertteýde Kanada men Lıtva memleketterindegi laboratorııalarda jasalǵan radıokómirtekti jáne ızotopty saraptamalarǵa súıenedi. Tabylǵan mal súıegine jasalǵan ızotopty zertteý nátıjesinde olardyń tary sabanyn jegeni anyqtalyp, qala ómir súrgen kezeńdegi turǵyndardyń egin sharýashylyǵymen aınalysqany belgili bola tústi. Tabylǵan adam súıekterine antropologııalyq saraptama Reseıde jasalady.
Qazaqtyń topyraqtanýshy ǵalymdarynyń zertteýinshe, bul mań ertede qaraǵaı men qaıyńy syńsyǵan, eńseli ósken emenge toly meken bolǵan eken. Klımaty da qazirgideı emes, jaıylyp aqqan joıqyn sýdyń jaǵasy ylǵaldy bolypty. Jańadarııa arnasy men Seńgirtam aýmaǵyna shýrýf salyp, topyraq qabatyn zerttegen mamandar boljamynsha osyǵan baılanysty egin sharýashylyǵy da qatty damyǵan.
– Jalpy Shirik-Rabad mádenıetiniń Orta Azııa úshin tarıhı mańyzy zor. Al onyń ortalyǵy Bábish molada otyryqshylyqqa kóshý men eginshilikti ıgerýden bólek erte dáýirdegi ýrbandalýdyń aıqyn izderi bar. Qala osyǵan deıin jasalǵan tujyrymdaǵydaı Horezm memleketiniń bir jurnaǵy emes, osy mańaıdaǵy irili-usaqty shaharlar men rabadtardyń astanasy bolǵany baıqalady. Tipti qazba kezinde qazirgi merzimdelip júrgen kezeńinen kóp burynǵy mádenıetke jatatyn zattar da kezdesip qalyp jatyr. Osynysymen de Bábish mola erekshe. Qazaqstan aýmaǵynan tabylǵan jádigerlerdiń kópshiligi dala mádenıetiniń jurnaqtary. Al Bábish mola ejelgi qala mádenıetiniń bastaýy. Oǵan dálel kóp, – deıdi Reseıdegi Shyǵys mýzeıiniń bólim meńgerýshisi Sergeı Bolelov.
Oblystyq bıýdjet esebinen júrgizilip kele jatqan keshendi qazba jumystary barysynda qala mańynan kózeshiler turaǵy anyqtalǵan. Sol zamandaǵy óndiristi aýmaqtan qysh kúıdiretin 9 pesh tabylyp otyr. Arhelogter bıylǵy zertteý barysynda osy qysh ydystardy kúıdirip jasaý ádisin qolǵa alyp, este joq eski zaman tehnologııasyn jańǵyrtyp otyr. Kóne murany jańǵyrtqan mamandardyń biri Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri Maqpal Súıindikova. Ol arheologterdiń ýaqytsha turaǵyndaǵy kúıdirý peshinde bizdiń zamanymyzǵa deıingi IV-II ǵasyrlarmen merzimdeletin qysh ydystardy qaıta jasap jatyr.
Qyzylorda oblystyq tarıhı-mádenı eskertkishterdi qorǵaý jónindegi mekeme dırektory Erǵazy Aldanazarovtyń aıtýynsha bıyl oblysta Syǵanaq, Jankent jáne osy Bábish mola qalashyǵynda arhelogııalyq zertteýler júrgizilip jatyr. Sonymen qatar aldyn ala tizimge alynǵan eskertkishterdiń 106-synyń saraptamalyq jumystaryna da qarjy bólinipti.
Arheologter keshendi qazba jumystaryn jalǵastyryp, izdenis nátıjesi retinde monografııa shyǵarmaq. Alda sheteldik ǵalymdardyń qatysýymen semınar ótkizý de oıda bar.
QYZYLORDA