Álemdi alańdatqan astyq kelisimi

Buqaralyq aqparat quraldarynda taraǵan málimetke súıensek, ekijaqty áńgimeden nátıje shyqpaǵan. R.Erdo­ǵan reseılik áriptesin Qara teńiz arqyly ótetin astyq kelisimin qaıta jal­ǵas­tyrýǵa kóndire almaǵan syńaı­ly. Kez­desýden keıingi baspasóz málim­de­me­sinde Kreml basshysy Reseı aýyl sharýashylyǵy eksportyna qatysty búkil kelisim oryndalǵan jaǵdaıda ǵana astyq kelisimin qaıta jańǵyrtý múmkindigin qarastyrýǵa daıyn ekenin jetkizdi.

Sondaı-aq Reseı Prezıdenti Kıevti negiz­siz aıyptap, Ýkraına gýma­nıtar­lyq dálizderdi áskerı maqsatta paıdalanatynyn kórsetti. Onyń aıtýynsha, Reseı astyq dáliziniń qaýipsizdigin qamtamasyz etken. Al Batys elderi Re­seı­diń astyq kelisimin syltaýratyp, Ýkraınaǵa qarý-jaraq jetkizip jatyr.

Degenmen Kreml basshysynyń sózi shyn­dyqqa saı kelmeıtinin halyq­ara­lyq sarapshylar alǵa tartady. Bu­qaralyq aqparat quraldary da mu­nyń negizsiz ekenin jarysa jazdy. Sebebi Reseı tarapy birneshe márte astyq tıel­­­­­­­­gen kemelerge shabýyl jasap, dándi daqyl tasymaldaýǵa arnalǵan porttardy zymyranmen atqylaǵan-tuǵyn.

Esterińizde bolsa, Astyq kelisimine 2022 jylǵy maýsymda Reseı, Ýkraına, Túrkııa jáne BUU qol qoıǵan bolatyn. Soǵan sáıkes halyqaralyq kemeler Ýkraına porttarynan Qara teńiz arqyly dándi daqyldardy tasymaldaıdy. Mámile bir jyldan astam ýaqytqa sozyldy. Bastapqyda kelisim 120 kún­ge arnalǵan. Keıin onyń merzimin uzartty. BUU, Túrkııa, Reseı jáne Ýkraına sheneýnikteri jumys isteıtin úı­lestirý jáne baqylaý ortalyǵy qu­ryldy. Al 17 shildede Reseı tarapy Ýkraına astyǵyn Qara teńiz port­tarynan eksporttaýǵa múmkindik bere­tin kelisimnen resmı túrde shyq­qan-dy. Sóıtip, keme qatynasynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etemiz degen ýádesin buzdy. Osydan keıin reseılik áskerıler Ýkraına porttary men elevatorlaryn bombalady.

Sarapshylardyń aıtýynsha, mu­nyń birneshe sebebi bar. Wall Street Journal-dyń habarlaýynsha, R.Erdoǵan «Azov­stal» qorǵaýshylaryn Ýkraı­na­ǵa qaıtaryp, Shvesııanyń NATO-ǵa kirýin maquldaýy Kremldiń shamyna tıgen. Basylym osydan keıin Reseı astyq kelisimin uzartýdan bas tartqanyn jazady. Oǵan deıin de soltústiktegi kórshimiz birneshe márte astyq kelisimin buzatynyn aıtyp, doq kórsetken-di. Aıta keterligi, Ýk­raına dándi daqylyn Qara teńiz arqy­ly qaýipsiz tasymaldaý jónindegi ýaǵ­da­las­tyqqa 2022 jylǵy 22 shildede qol jetkizgen. Biraq Reseı bıligi birneshe ret qarsy tarap ýádesin oryndamaıdy degen je­leý­men kelisimdi buzýǵa talpyndy. Alaıda Túrkııa, Ýkraına bıligi jáne BUU ókil­deri kelisimderdiń saqtalýyna múddeli.

О́z kezeginde Túrkııa Prezıdenti R.Erdoǵan kóp uzamaı kelisim jalǵasa­ty­nyna úmit bildirdi. Onyń aıtýyn­sha, Túrkııa men BUU bastapqy kelisim­ge araǵaıyndyq jasap, máseleni ońtaı­ly sheshý úshin jańa usynystar pa­ketin ázirlep jatyr. R.Erdoǵan túsi­nis­peýshilikterdiń joıylatynyn alǵa tartyp otyr. Biraq Amerıka Qurama Shtat­tary men Eýropalyq odaq Más­keý­diń shaǵymdaryn negizsiz dep sanap otyr. О́ıtkeni Reseıge salynǵan sanksııalar eldegi astyq jáne tyńaıtqysh salasyn qamtymaıdy.

Sarapshylardyń pikirinshe, ke­lisim­niń kidirýi Ýkraına men Reseı asty­ǵyna arqa súıeıtin Afrıkanyń birneshe eline aýyr soqqy bolyp tımek. V.Pýtın baspasóz jıynynda Reseı tarapy «qara qurlyqqa» tegin astyq jetki­zetinin málimdedi.

«Biz Afrıkanyń alty memleketimen kelisimdi aıaqtap qaldyq. Olarǵa azyq-túlikti tegin jetkizip, tipti jetkizý men logıstıkany tegin júzege asyrýǵa nıettimiz. Bul jumystar eki aptadan keıin bastalady», dedi V.Pýtın.

Degenmen Reseıdiń astyǵy Af­rı­­ka­nyń máselesin qanshalyqty sheshe alady? Azyq-túlik tapshy qur­­­lyqtyń jaǵdaıyn ońalta ma? Eki­talaı. О́ıtkeni Ýkraına astyǵy álemdik eskport nary­ǵynyń 10 pa­ıyzyn quraıdy. Jyl saıyn pálenbaı mıllıon tonna bıda­ıyn shetelge satady.

Sondaı-aq Ýkraına – kólemi jóni­nen álemdegi tórtinshi iri astyq eksporttaýshy el. Ádette, jer-jahanda qoldanylatyn kúnbaǵys maıynyń 42 paıyzyn, júgeriniń 16 paıyzyn jáne bıdaıdyń 9 paıyzyn óndiredi. Afrıka qurlyǵyndaǵy, Taıaý Shyǵystaǵy kóp­te­gen memleket Shyǵys Eýropadan ke­le­tin dándi daqylǵa muqtaj. Endeshe, mu­nyń ornyn jalǵyz Reseı basa almaıtyny túsinikti.

Sarapshylar Reseıge astyq kelisimi qajet emesin alǵa tartady. Kerisinshe, bul Ýkraına men álem elderine kerek. Munyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, Kıev dándi daqylyn eksporttaý arqyly qosymsha paıda túsiredi. Al Kreml buǵan tosqaýyl qoıýdy kó­z­deıdi. Onyń ústine, Reseı kóp mól­sher­de ónim jınady. Astyq qory shamamen 100 mln tonnadan asty. Endeshe, mol baılyqty satatyn jer kerek. Al aı­maq­taǵy basty básekeles Ýkraına ekeni túsinikti.

Bertinge deıin Kıev astyqty úsh baǵyt boıynsha eksporttap keldi. Keli­sim buzylmaǵanǵa deıin keme arqyly Ystanbulǵa, Dýnaı ózenindegi port­tarǵa, Eýropaǵa júk kólikteri jáne temir­jolmen jetkizdi. Reseı astyq­ty qaýipsiz tasymaldaý jónindegi ýaǵda­las­tyqty buzǵan soń, birinshi jol ke­sildi. Endi Qara teńizben tasymaldaý qaýipsiz emes.

Qazirgi tańda Kreml ekinshi baǵyt­ty joıýǵa tyrysyp jatyr. Iran­da jasalǵan drondar kún saıyn Ýkraı­na­nyń porttaryna shabýyl jasap, qoımalardy qıratýǵa kóshken. Álbette, áýe shabýylyna qarsy qorǵanys qural­da­ry qarap jatpasy anyq. Biraq qara­qustaı qaptaǵan dronnyń bárin qal­paq­pen urǵandaı qaǵyp túsirý ońaı sharýa emes.

Úshinshi baǵyttyń máselesi jeter­lik. Qazir Kıev Moldova, Polsha ar­qy­ly jáne Eýropalyq odaqqa aparatyn basqa da tasjoldarmen astyq jetkizedi. Biraq temirjol jáne júk kóligimen mol dándi daqyldy tasymaldaý qıyn. Sondaı-aq «qart qurlyqtyń» sharýalary Ýkraınanyń arzan astyǵy elge kelgenine narazy.

Sarapshylar resmı Máskeýdiń kelisimdi jandandyrýǵa asyqpaýynyń taǵy bir sebebin aıtady. Kreml Batysqa qıyn talap qoıyp otyr. Buǵan, álbette, eshkim kelispeıdi. Osyndaı qadam ar­qyly Ýkraınany astyq naryǵynan to­lyqtaı yǵystyryp shyǵarmaq. Sóı­tip, taýar jetispegendikten baǵa ósip, Reseı óz ónimin qymbatqa satady.