Shaǵyn jáne orta bıznes – el ekonomıkasy damýynyń lokomotıvi. ShOB – qarapaıym turǵyndardyń kásipkerlikpen aınalysý aýqymyn aıqyndaıtyn kórsetkish, sonymen qatar halyq ál-aýqatynyń aınasy. Elimizde jyl ótken saıyn shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileriniń sany artyp keledi. Memleket basshysy atap ótkendeı, eldiń ishki jalpy ónimindegi onyń alatyn úlesi 2025 jylǵa qaraı 35 paıyzdy quraýǵa tıis.
Halyqtyń kásipkerlikpen aınalysýy úshin qoǵamda oǵan qolaıly jaǵdaılar jasalýǵa tıis jáne quqyq qorǵaý organdary tarapynan negizsiz tekserýler men aıyppuldar bolmaǵany jón. Bıznesti zańsyz túrtpekteýden qorǵaý – memlekettiń basym mindetteriniń biri. Bul týraly Qasym-Jomart Toqaev Memleket basshysy laýazymyna kelgen sátten beri únemi aıtyp keledi. О́ıtkeni keıingi jyldardaǵy pandemııa, aınalamyzdaǵy qarýly qaqtyǵystar, bizben bir ekonomıkalyq odaqta otyrǵan elderdiń jappaı sanksııaǵa ushyraýy – el ekonomıkasyna keri áserin tıgizgeni sózsiz. Mundaı jaǵdaıda ekonomıkany damytý úshin barlyq múmkindikti paıdalanyp, halyqty kásipkerlikpen shuǵyldanýǵa shaqyryp, bıznesti qorǵaý qajet.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev alǵashqy Joldaýynda-aq bıznes ókilderi quqyq qorǵaý jáne tekserýshi organdardyń is-áreketine baılanysty kóptegen qıyndyqqa tap bolyp jatqanyn aıtyp, bul áreketti «memleketke qarsy jasalatyn qylmys» degen bolatyn. «Shaǵyn jáne orta bızneske qatysty reıderlik áreketter jıilep ketti. Bul másele jónindegi ustanymym belgili: bıznestiń, ásirese shaǵyn jáne orta bıznestiń damýyna kedergi keltiretin áreketter memleketke qarsy qylmys dep tanylýǵa tıis. Osyǵan oraı zańnamalyq sıpaty bar qosymsha sharalar qabyldaý qajet. Parlament pen Úkimet osy máseleni sheshý joldaryn usynýy kerek», dedi ol.
Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes Parlament depýtattary «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine reıderlikke qarsy kúresti kúsheıtý, kásipkerlik qyzmetti memlekettik organdar men laýazymdy adamdardyń zańsyz aralasýynan qorǵaý jáne baǵaly metaldardyń zańsyz aınalymyna kedergi keltiretin sharalardy kúsheıtý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań ázirlep, oǵan Memleket basshysy 2021 jyly 2 shildede qol qoıǵany belgili. Bul zań Qylmystyq kodekstiń reıderlik týraly 249-babynyń shyn máninde tek «aq reıderlikke», ıaǵnı korporatıvtik daýlardy retteýge arnalǵan burynǵy nusqasyn aıtarlyqtaı tolyqtyryp, osy qylmys túrleri úshin belgilenetin qylmystyq jaýaptylyqty anaǵurlym kúsheıtti.
Al ótken jylǵy Prezıdent saılaýynan keıin ulyqtaý rásiminde sóılegen sózinde Qasym-Jomart Toqaev: «Basty mindet – isker azamattarymyzdyń kásipkerlik rýhyna zııanyn tıgizetin jasandy kedergiler men shekteýlerdiń bárin joıý. Kásipkerler bızneske júrgiziletin sebepsiz tekserýlerdi birjolata umytýy qajet. Olar tek salyq organdarynyń aldynda ǵana esep beredi. Memleket pen bıznes – senimdi seriktester. Shaǵyn jáne orta bıznestiń damýyna zańsyz kedergi keltiretinderdiń bári zańǵa sáıkes qatań jaýapqa tartylady», dep taǵy da qatań talaptar qoıdy.
Shyn máninde, bıznesti negizsiz tekserýlerden qorǵaý – Ádiletti Qazaqstan qurýdyń basty baǵyty bolsa kerek. О́ıtkeni bir jaǵynan álemdegi geosaıası jaǵdaılar men ekonomıkalyq daǵdarystyń aýyrtpalyǵyn tartyp jatqan shaǵyn jáne orta bıznesti ekinshi jaǵynan ózimizdiń quqyq qorǵaý jáne tekserýshi organdarymyz qyspaqqa alsa, jyǵylǵan ústine judyryq bolatyny sózsiz. Endeshe, Prezıdent tapsyrmalary qanshalyqty oryndalyp jatyr?
Bul baǵytta zańnyń ústemdik quryp, negizsiz kedergilerge qarsy kúres júrgizý prokýratýra organdaryna júktelgen jáne onyń negizgi qyzmet baǵyttarynyń biri. Bas prokýratýra taratqan málimetterge qaraǵanda, Prezıdenttiń bıznesti qorǵaý boıynsha bergen tapsyrmalary búginde birtindep oryndalyp keledi. Sandarǵa kóz júgirtsek, bıyldyń ózinde prokýratýra organdary bıznes sýbektilerine qarsy zańsyz ákimshilik jaza qoldanylǵan 3,5 myń isti anyqtaǵan. Prokýrorlardyń aktileri boıynsha 2,5 myńnan asa aıyppul men eskertý alynyp tastalǵan. Zańsyz salynǵan ákimshilik jazalardy qaıta qaraý jumystary jalǵasyp jatyr.
Máselen, prokýrorlar eki aılyq eskirý merziminiń ótýine qaramastan, memlekettik kirister organdary kásipkerlerge Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 92-1 baby (mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý týraly zańnamany buzý) boıynsha barlyq jerde ákimshilik jaza qoldanǵanyn anyqtap otyr. Sonyń biri – Aqmola oblysynyń Bulandy aýdanynda orta kásipkerlik sýbektisi quqyq buzýshylyq jasalǵan kúnnen bastap 4 aıdan keıin kodekstiń 92-1-babynyń 2-bóligi boıynsha jaýapqa tartylyp, oǵan 438 myń teńge kóleminde aıyppul salynǵan. Qazirgi ýaqytta salyq organdarynyń Ákimshilik kodekstiń 92-1-baby boıynsha ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly isterdi belgilengen merzim ótkennen keıin qozǵaý tájirıbesi toqtatyldy. Prokýratýranyń sharalary boıynsha jol berilgen buzýshylyqtar úshin birqatar laýazymdy tulǵa tártiptik jaýapkershilikke tartyldy.
Ádiletti Qazaqstan qurý jolynda zańdylyqtyń saqtalýy úshin jumys istep jatqan prokýratýra organdaryna kásipkerlik ókilderinen kelip túsip jatqan alǵystar da az emes. Mysaly, bıyl Bas prokýratýraǵa «Qazvtormet», «Progress KZ» JShS, «Evrokrýk» JShQ basshylarynan alǵys hattar kelip tústi, olar Astana qalasy prokýratýrasy men kólik prokýratýrasynyń qyzmetkerlerin kótermeleýdi suraǵan.
Jýyrda Shyǵys Qazaqstan oblysynyń prokýratýrasy kásipkerlerdi eskirý merzimi ótken quqyq buzýshylyqtar boıynsha ákimshilik jaýapkershilikke tartýdyń júıeli faktilerin anyqtady. Atap aıtqanda, О́skemen qalasynyń memlekettik kirister organdary bıznes sýbektisin mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý boıynsha aýdarymnyń joqtyǵy úshin ákimshilik jaýapkershilikke tartqan. Alaıda quqyq buzýshylyq jasalǵan sátten bastap jáne fakt anyqtalýyna deıin 2 jyldan astam ýaqyt ótip ketken. Ákimshilik kodekstiń 62-baby 1-bóligine sáıkes quqyq buzýshylyq jasalǵan kezden bastap eki aı ótken soń ákimshilik jaýapkershilikke tartýǵa jol berilmeıdi. Osy jaǵdaılardy eskerip, О́skemen qalasynyń prokýratýrasy memlekettik kiris organynyń qaýlysyna narazylyq engizip, kásipkerdiń quqyqtary qalpyna keltirildi.
Jalpy, osy jyldyń ózinde Shyǵys Qazaqstan oblysynda 2,5 myń kásipkerdiń quqyqtary qorǵalǵan. Memlekettik organdardyń josparlarynan 22 zańsyz tekserý alynyp, 229 zańsyz tekserýdiń aldy alyndy. Bıylǵy 7 aıda prokýratýraǵa 1,7 myńnan asa kásipker júginip, árbir tórtinshi jaǵdaıda quqyq buzýshylyq belgileri bar ekeni rastaldy.
Quqyq qorǵaý organdary tarapynan bıznes ókilderine negizsiz tekserister júrgizilse, ol jemqorlyq sekildi taǵy bir qoǵam jegi qurtynyń óristeýine jol ashary sózsiz. Ádiletti Qazaqstan qurýdyń basty talaptarynyń biri – sybaılas jemqorlyqty birjola joıý. Endeshe bir-birimen baılanysty osy mindetterdiń júzege asýy ekonomıkamyzdyń gúldenip, halyq pen bılik arasynda syndarly qatynas ornatýǵa septigin tıgizerine senim mol.