Taıaýda Aqtaýda shahmattan «World Schools Team Championship» dep atalatyn mektep komandalary arasyndaǵy álem birinshiligi óz máresine jetti. Bul tuńǵysh ret uıymdastyrylǵan jarys pa, álde osyndaı básekeler buǵan deıin de ótken be? Dál osy saýaldy Qazaqstan shahmat federasııasynyń atqarýshy dırektory Gúlmıra Dáýletovaǵa joldaǵan edik.
– Mektep oqýshylary arasyndaǵy álemdik doda osyndaı deńgeıde jáne osyndaı aýqymda tuńǵysh ret uıymdastyryldy. Aqtaýdaǵy jarysqa 53 memleketten kelgen 70 komanda qatysty. Jas jetkinshekter úshin bul úlken merekege aınaldy. Ár komanda sapynda 5 oıynshy jáne 1 kapıtan óner kórsetti. Barlyǵy – 420 jetkinshek. Jarystyń basty komandasy Túrkııa quramasy edi. Máselen, Anadoly eliniń ókili Djan Ishıktiń xalyqaralyq sheber degen ataǵy bar. Úndistannan ataǵy alysqa jaıylǵan birneshe shahmatshy keldi. Basqa memleketterdiń sapynda da myqty oıynshylar boldy. El quramasy jaıynda aıtsaq, basty úmitimiz 14 jasqa deıingiler arasynda álem chempıony Zarına Nurǵalıeva edi. Ol jankúıerler senimin aqtady. Sóz oraıy kelgende Mańǵystaý oblysynyń ákimi Nurlan Noǵaev osy jobany barynsha qoldap, úlken járdem kórsetkenin aıta ketken jón.
Búginde Qazaqstan shahmat federasııasynyń prezıdenti Tımýr Týrlov elimizde osy sport túriniń damýyna orasan zor eńbek sińirip keledi. Alysqa barmaı-aq 2022 jyldyń jeltoqsan aıynda Almatyda rapıd jáne blısten álem chempıonatynyń jalaýy jelbiregenin aıtsaq ta jetkilikti. Oǵan kóptegen ataǵy alysqa jaıylǵan shahmatshylar qatysty. Sondaı-aq osy jyldyń sáýir aıynda Astanada Dın Lıjen men Iаn Nepomnıashıı arasyndaǵy chempıondyq matchtyń ótkizilýi de el sporty tarıhyndaǵy eleýli oqıǵa ekeni daýsyz. Al kelesi jyly 8-18 jas aralyǵyndaǵy balalardyń Azııa chempıonatyn ótkizemiz.
– Kaspıı jaǵalaýynda jalaýy jelbiregen jarystyń nátıjesi qalaı boldy? Qaı eldiń órenderi jeńis tuǵyryna kóterildi?
– 12 jasqa deıingi balalardyń birinshiliginde Úndistan quramasy bas júldeni jeńip aldy. Ýkraınanyń Lvov akademııalyq lıseıi ekinshi oryn alsa, Astana qalasynyń Respýblıkalyq fızıka-matematıka mektebiniń órenderi úshinshi satyǵa taban tiredi. 18 jastaǵylar saıysynda Túrkııanyń Istanbul ENKA High School túlekteri top jardy. Elimizdiń respýblıkalyq fızıka-matematıka mektebiniń shahmatshylary kúmis jáne Úndi elinen kelgen jetkinshekter qola medaldy moıyndaryna ildi.
– Jerlesterimizdiń kórsetkishi kóńilden shyqty dep aıtýǵa bola ma?
– Árıne, nátıjege kóńilimiz toldy. Bul jarys bizdiń elde daryndy shahmatshylardyń qalyń shoǵyry ósip kele jatqanyn taǵy bir márte ańǵartty. Shyny kerek, birinshiliktiń sońyna deıin kimniń ozatyny belgisiz boldy. Jergilikti jankúıerler óz órenderi úshin qatty qobaljydy. Desek te bizdiń ul-qyzdar ózderiniń myqtylyǵyn dáleldep, júldeli oryndardy oljalady. Joǵaryda atalǵan elimizdiń komandalarymen qatar, Almatydaǵy Mahatma Gandı atyndaǵy №92 mektebi, Shymkenttegi О́mirbek Joldasbekov atyndaǵy №9 mektebi, Pavlodardyń №8 mektep-lıseıi jáne Nursultan Nazarbaevtyń Zııatkerlik mektebi oqýshylarynyń da sheberligine tánti boldyq.
– Elimizdiń jekelegen jas shahmatshylar arasynan qaı sportshylardyń sheberligin jeke-dara atap óter edińiz?
– Daryndy shahmatshylar óte kóp. Dáp qazir eshkimdi bóle-jara ataǵym kelmeıdi. Desek te bul joly Zarına Nurǵalıeva, Edgar Mamedov, Imanǵalı Aqylbaı jáne Igen Ámir syndy oıynshylardyń asqan sheberligi kóńilge qýanysh uıalatty.
– Mektep komandalary arasyndaǵy álem chempıonaty respýblıkamyzda osy sport túriniń damýyna tyń serpin beredi dep oılaısyz ba?
– Oǵan esh kúmánim joq. Bıylǵy álem birinshiligi elimizde ótkizilgendikten, jergilikti BAQ ókilderi arqyly ol keńinen nasıhattaldy. Dúbirli doda barysynda ata-analar óz ul-qyzdaryn barynsha qoldady. Shetelge de aqparattar tarady. Sońǵy jyldary elimizde oılylar oıynyna degen qyzyǵýshylyq kúrt artyp, kóptegen ata-analar óz balalaryn shahmat úıirmelerine berip jatyr. Al Aqtaýdaǵy álem birinshiliginen keıin olardyń qatary kúrt artatyny sózsiz. Onyń ústine 14 maýsymda Úkimettiń qaýlysyna sáıkes Qazaqstandaǵy shahmat oıynyn damytý baǵdarlamasy bekitildi. Qyrkúıek aıynan bastap, ony mektepterge de engizý jumystary bastaldy.
– Baıyptap qarsaq, qazirgi kezde elimizde áıelder shahmaty óte jaqsy damyp keledi. Oǵan eshkimniń kúmáni joq. Al erlerdiń qarqyny baıaý. Osy pikirmen kelisesiz be?
– Bizdiń qyzdar dúbirli dodalarda óte jaqsy nátıje kórsetip júrgenine barsha jurt kýá. Dınara Sádýaqasova, Jansaıa Ábdimálik, Bıbisara Asaýbaeva syndy shahmatshylar bıik belestiń talaıyn baǵyndyrdy. Olardyń izin basqan oıynshylardyń da qarqyny qýantarlyq. Bir ǵana mysal, osy jyldyń ózinde bizdiń tórt qyzymyz túrli jas ereksheligi boıynsha álem chempıony atandy. Atap aıtsaq, Ámına Qaıyrbekova 17 jastaǵylarǵa deıingiler arasynda top jarsa, Alana Berikqyzy 12 jastaǵylardyń dodasynda dara shyqty. Rapıdten Zarına Nurǵalıeva men Aıarý Altynbek altynnan alqa taqty. Osynyń ózin aıtsaq ta jetkilikti.
Sońǵy kezde jigitter de qyzdardan qalyspaýǵa tyrysyp júr. Máselen, el qurama komandasynyń kóshbasshysy Rınat Jumabaevtyń Azııa chempıony degen ataǵy bar. Kezinde ol reseılik Sergeı Karıakın men ulybrıtanııalyq Maıkl Adams syndy esimderi tórtkúl dúnıege tanymal sańlaqtarǵa san soqtyrǵany jankúıerler jadynda. Qazbek Nógerbektiń 18 jasqa deıingiler arasynda rapıd pen blısten álem chempıony degen ataǵy bar. Ańsat Aldııarǵa da aıryqsha senim artyp otyrmyz. Jaqynda ol grossmeıster ataǵyn aldy. Balǵyn oıynshylar qatarynan Dımash Tilendıevtiń tabysy qýantady. Ol – oqýshylar arasynda álem chempıony. Sonymen qatar búkilálemdik 16 jasqa deıingi jasóspirimder olımpıadasynda el quramasynyń tórtinshi orynǵa ıe bolýyn da óte tamasha nátıje dep baǵalaǵan jón.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Ǵalym SÚLEIMEN,
«Egemen Qazaqstan»