Aýyzdan-aýyzǵa, ańyzdan-ańyzǵa tarap, búginge jetken jyr-dastandarda ulttyq tárbıeniń máıegi jatyr. Dese de, tańdy tańǵa uryp, qumaryńdy qandyra jyrlaǵan ot aýyzdy jyrshylar kelmes kúnniń elesinde qalǵandaı kórinetini bar keıde. О́nerdiń óń-sıpaty ózgeriske ushyraǵan búgingi ýaqytta qolyna dombyra ustap, baba murasyn jalǵaǵan jyr-terme janashyrlaryn kóp ishinen kórsek, erekshe qýanamyz. Mundaıda «el ishi – óner kenishi» degen tirkes eriksiz eske túsedi.
Besqala qazaqtarynyń ánshi-kúıshilik hám jyraýlyq mektebiniń murasy – ulttyq óner tarıhynan oıyp oryn alýǵa tıis qundy qazyna. Dańqy alys-jaqyndy sharlaǵan Naýryzbek Ramanqulov sııaqty ataqty jyraý qanat qaqqan kıeli ólkeniń óleń-jyrdan óris tapqan perzentteri az emes. Solardyń biri – jyrshylyq ónerdi janyna serik etken Beken Arzıev. 2002 jyly Qaraqalpaq elinen Almatyǵa sarshatamyz saǵynyshyn ala jetken arqaly azamat – áıgili Qarasaı jyraý Ábdimuratulynyń shákirti. Jıyn-toıda qońyr úndi qozdatyp, jurtty saýmal jyrmen sýsyndatatyn keıipkerimiz eskiden qalǵan esti sózdi urpaq jadynda jańǵyrtyp júr. Alty jasynan beri qolynan dombyra men syrnaı túspeı kele jatqan onyń jaqsy men jamannyń parqy, halyqtyń qasıeti, babanyń ósıeti týraly tolǵaýlary kóńilge oı salady.
«Ákem Qojaq ómir boıy qoı baǵyp, mal sharýashylyǵynda eńbek etti. Arnaıy akademııalyq bilim almasa da, dala danalyǵyn boıǵa qondyrǵan tekti jan edi. Bala jasymyzdan bizdi izgilikke, adaldyqqa baýlydy. Bir joly «Laskovyı maı» tobynyń jańa shyqqan ánderin kúnuzaq tyńdap júrgen meni qasyna shaqyryp alyp: «Balam, mynaýyń ne? Tatymsyz dúnıege qumar bolǵansha, ǵumyr boıy janyńa azyq bolarlyq jyr-termelerdi tyńdasańshy», degeni bar. Kóp uzatpaı úıge Qarasaı jyraýdy shaqyryp, jyr-termelerin tyńdatty úlken-kishimizge. Osy jaǵdaı maǵan qatty áser etti. Mańǵaz maqamymen tyńdaýshysyn baýrap alatyn Qarasaı jyraý sol kezde elýge endi kelgen jigit aǵasy-tuǵyn. О́sıet pen ónegege toly dastandaryna tún aýǵansha talmaı qulaq qoıdyq. Osydan keıin meniń jyr-tolǵaýlarǵa yqylasym aýdy. Keıinnen biz turatyn Taqtakópir aýdanynyń «Jańadarııa» keńsharynda talaı jasty ónerge baýlyǵan, Almatyda joǵary oqý ornyn támamdaǵan Rústem Dáribaevtaı ustazymnan úırengenim kóp. Keńshar dırektory Orazaly Iimbetov degen kisi de ónerge ıkemi bar bala kórse, «bulaq kózin ashqandaı» qýanyp, qoldaı jóneletin. Sol kisilerdiń qamqorlyǵymen bala kúnimizde sahnalyq qoıylymdar qoıyp, án salyp, ónerimizdi shyńdaı tústik. Jetinshi synypta júrgenimde «Eńlik-Kebek» pesasynda qoıshy bala Jabaldyń rólin somdaǵanym bar. Araǵa birer jyl salyp Tashkent qalasynda aptasyna bir márte О́zbekstandaǵy qazaq jurtyna arnap ázirleıtin «Zamandas» televızııalyq habaryna keńsharymyzdan qurylǵan «Saryjaılaý» ansambliniń sapynda qatysyp, ónerimizge respýblıkadaǵy aǵaıyndar ystyq yqylasyn bildirdi. Osyndaı azdy-kópti bastamalar bizdi ónerge, sóz kıesin uǵynýǵa tárbıeledi», deıdi Beken Arzıev.
Búginde jasy toqsanǵa taıaǵan ustazy Qarasaı jyraý Ábdimuratulynyń: «Beken, pálenbaı kitapty jattap alyp, tańǵa deıin dombyrańdy sabalap aıqaılaǵannan túk ónbeıdi, bir terme jattasań da, halyqtyń júregine quıyp bergeısiń. Tyńdaýshy aıyzy qanbaı, qane, taǵy bireýin aıtshy demese, jyrshynyń jyrshylyǵyna syn» degen sózin ómir boıy jadynan shyǵarǵan emes. Daýysty qubyltý, yrǵaqty qulpyrtý, tyńdaýshyǵa jyr-dastandaǵy oqıǵanyń ortasynda otyrǵandaı áser qaldyrý – jyrshyǵa júkteletin jaýapty mindet. Mundaı talant tabıǵatyńda bolmasa, qur tyrashtanǵanmen júrekke jol taba almasyń anyq», deıdi Beken. О́mirden erte ozǵan naǵashy atasy Ornyqbaı Syr elinde jyraýlyǵymen, sheshendigimen tanylǵan shejire adam bolǵanyn eskersek, Bekeńdi ónerge qosqan qannan kelgen qasıet ekenin anyq ańǵaramyz.
Iá, júz kitapty jattap alsań da, jyrshymyn dep aıtýǵa úlken júrek kerek. Áńgime barysynda keıipkerimiz ózi erekshe qadir tutatyn Ábdimurat jyraýdyń tyńdaýshysyn úıirýdegi kesek kelbeti týraly birer mysal aıtqan edi. «Keshqurym ádettegideı kıiz úıge jyr tyńdaıtyn jurt jınalady. О́leń-jyrǵa qansha qumar bolsa da, kúni boıǵy jumystan sharshaǵan tyńdaýshylardy sálden keıin uıqy qysa bastaıtyny belgili. Sol tusta Ábdimurat jyraý maqamyn birden ózgertip, oınaqy únmen kıiz úıdiń bosaǵasynda qonyshy jyrtylyp jatqan etikke qarap turyp:
«Eı, bosaǵada búktelgen kerim etik,
Qonyshyńdy jyrtsam ba órim etip.
Pulyna bir toqtynyń alyp edim,
Shyqpadyń ǵoı bir jylǵa tózim etip»,
degende uıqy dendegen jurt esin jıyp kerim etikke qadala qaraǵan kórinedi. Osy sátte jyraý etikke til bitirgendeı óleńin jalǵap:
«Sol kezde sóılep ketti kerim etik:
«Ashýlandyń sen maǵan munsha netip.
Kúnine kúnjý maımen maılap tursań,
Kıe ber júz jylyńa serik etip»
degende jıylǵandar qyran-topan kúlkige qaryq bolatyn kórinedi. Kúlki kelgende uıqy qashady degendeı, tyńdaýshynyń kóńilin jelpindirip, arasynda osylaı ázilmen silkip alatyn ǵalamat jyraýlardyń tyńdarmany da talǵampaz edi», dep tebirenedi Bekeń.
Búgingi jyldam júıtkigen aqparat dáýirinde arqany keńge sap ala tańǵa jyr tyńdaıtyn aıshýaq kúnder alysta qaldy desek te, jany jyrdan jylylyq tabatyn jandar az emes. Beken jyrshy terme-tolǵaý tyńdaýǵa ańsary aýyp turatyn aǵaıyn keıde ózine qolqa salyp, saz ben sóz sıqyrynan syr baǵatynyn aıtady. Kóbine toı-dýmannyń ortasynda jastarǵa úlgi-ónege bolarlyq mazmundy shyǵarmalardy kemeline jetkize shyrqaıtyn shaıyr-kóńil búgingi urpaq babadan jetken bekzat ónerdi qurmettep, jyrshylardyń oı marjanyn ómirine qazyq, bolashaǵyna azyq etse deıdi.
«Kezdese qalǵan adamǵa aqtaryla bermeısiń. Qudaı bergen azyn-aýlaq ónerdiń arqasynda aǵaıynnyń alǵysyna bólenip júrmiz. Sózdiń parqyn zerdelegen aǵaıyn áýletindegi qýanyshqa arnaıylap shaqyryp jatady. Kúni búginge deıin kemi 3 myń kelinniń betin ashtym-aý osy. Men betin ashqan kelinderdiń aldy nemere súıdi. Bul da bir ulttyq dástúrge qosqan úlesimiz. Bir tilegim, adam balasyn izgi ómirge úndeıtin, adamgershilikke shaqyratyn, máńgilik saýaldyń mánine úńildiretin salmaqty dúnıeler kóp bolsa. Bir nárse týraly kesip-piship aıtýǵa haqymyz joq ta shyǵar. О́z pikirińdi, kózqarasyńdy bireýge tańǵan da jón emes. О́ıtkeni biz paıǵambar ıakı áýlıe emespiz. О́nerdiń bárin jeke-dara jiliktemeı, rýhanııat dep alsaq, sol rýhanııatqa qyzmet ete alsaq, bir adamnyń bolsa da kóńiline jyly shýaq sebe alsaq, ónerimizdiń bekerge ketpegeni sol bolar», deıdi jyrshy.
Qadymnan jetken qasterli mura tarıhı jyr baıandardy, dinı dastandardy jalyqpaı jatqa aıtatyn óner ıeleri ár ortadan tabyla bermeıdi. Jaýyna jebedeı atylǵan jaýjúrek erlerdiń, ómirin ónegemen órnektegen áýlıelerdiń, jurtty ımanǵa úıirgen sopy-ıshandardyń berik tutynǵan adamı asyl qasıetteri jyraýlar tiliniń jaýharyna bólenip, halyq qazynasyna aınaldy. Beken Qojaquly syndy ortamyzda júrgen jyrshy-termeshilerdiń ósken ortasy, úlgi-ónege alatyn mektebi de – halyq murasy. Endeshe, keshegini búginge jetkizgen mundaı jyrshylardyń jolyn jalǵastyratyn óner men ónege shoǵyry úzilmese deımiz.
ALMATY