Álemdegi tyń ózgeristerdiń artynda ǵalymdardyń úlken eńbegi jatyr. Ár jańalyq úshin joba avtory belgili bir dárejege qol jetkizedi. Osy oraıda ǵalymdardyń deńgeıin anyqtaıtyn «Hırsh ındeksi» týraly ne bilemiz?
2005 jyly amerıkalyq fızık Horhe Hırsh ǵalymdardyń deńgeıin anyqtaıtyn kórsetkish oılap tapty. Bul boıynsha ǵalymdar maqala jarııalap jáne onysy kóp siltemege ıe bolsa, sáıkesinshe kórsetkish te ósedi. Kórsetkish avtordyń qurmetine «Hırsh ındeksi» dep atalyp ketken. Professor bul ǵylymıometrııalyq kórsetkishti alǵashynda fızıkterdiń ǵylymı ónimdiligin baǵalaý úshin usynǵan. Indeks jarııalanymdar sany men olarǵa jasalǵan siltemeler sanyna negizdelgen. Ári ol boıynsha ǵalymnyń, ǵalymdar tobynyń, ǵylymı uıymnyń nemese jalpy memlekettiń eńbek ónimdiliginiń sandyq sıpattamasy anyqtalady. Ǵalymdardyń jazǵan maqalalaryna silteme qanshalyqty kóp keltirilse, Hırsh ındeksi de sonshalyqty ósedi. Máselen, sizdiń 1 ǵylymı maqalańyz bar delik. Sol maqalańyzǵa 1 silteme jasalynsa, Hırsh ındeksińiz 1-ge teń bolyp shyǵa keledi. Dál sol sekildi Hırsh ındeksi 10-ǵa teń ǵalymnyń kem degende 10 maqalasy bar jáne sol 10 maqalanyń árqaısysyna kem degende 10 silteme jasalynǵan degen sóz. Indeks kórsetkishin ózdiginen esepteýdiń qajeti joq. Ony arnaıy qurylǵan bazalar anyqtap shyǵarady.
Ǵylymda Hırsh ındeksiniń 10-12 kórsetkishi zertteýshini iri zertteý ýnıversıtetinde jumyspen qamtamasyz etý úshin anyqtaýshy faktor bola alady. Al ındekstiń 15-20 kórsetkishi tulǵa deńgeıiniń «Amerıkanyń fızıkalyq qoǵamyna» múshelikke sáıkes keletinin, 45 nemese odan da joǵary ındeks AQSh Ulttyq ǵylym akademııasynyń múshesi bola alatyndyǵyn bildiredi. Negizinen Hırsh ındeksi ómir boıy ósip otyratyn kórsetkish. Teorııalyq turǵyda onyń shegi joq deýge bolady. Ádette, Nobel syılyǵy laýreattarynyń deńgeıi 60-70 Hırsh ındeksti quraıdy. Bul – ortasha statıstıka. Iаǵnı ósim árdaıym bar. Oǵan qol jetkizý úshin ǵalymdar «Scopus», «European Physical Journal» sekildi bedeldi basylymdarǵa maqala jarııalaýy kerek.
Búginde álem boıynsha Hırsh ındeksinde kósh bastap turǵan – koreıalyq fızık Hondjý Kım 2023 jylǵy kórsetkish boıynsha ǵalymnyń ındeksi 339-ǵa teń. Zertteý taqyryby – joǵary energııa fızıkasy, astrobólshekterdiń fızıkasy jáne ssıntıllıator. Ekinshi orynǵa 316 kórsetkishpen Garvard ýnıversıtetiniń professory Ronald Kessler taban tiregen. Medısına salasymen aınalysatyn maman «Psıhıatrıalyq epıdemıologııa» taqyrybynda zertteý júrgizedi. Úzdik úshtikti Massachýsets tehnologııalyq ınstıtýtynyń professory Robert Langer (Hırsh ındeksi – 309) túıindep tur. Injener-hımıktiń taldaý páni – tindik ınjenerııa, bıomaterıaldar, nanotehnologııa jáne hımııa. Al otandyq ǵylymda bul tizimdi fızık-teoretık, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory Rátbaı Qaǵazuly bastap tur. Akademıktiń Hırsh ındeksi 48-ge teń. Tizimdegi ekinshi orynǵa 44 kórsetkishpen Ulttyq ǵylymı keńestiń múshesi, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti densaýlyq saqtaý ınstıtýtynyń dırektory Qaırat Dáýletov jaıǵasqan. Úzdik úshtikke ındeks deńgeıi 42-ni quraıtyn ǵalym Bolat Jáýtikov engen.
Jalpy, ǵalym úshin Hırsh ındeksin joǵarylatý mańyzdy. О́ıtkeni ındeks kórsetkishi kóp bolsa, mamanǵa kez kelgen joǵary oqý ornynyń esigi ashyq. Budan bólek, halyqaralyq ǵylymı basylymdardyń redaktory bolý múmkindigi de zor.
Desek te, aq pen qaranyń qatar óriletini sekildi munyń da kemshiligi bar. Hırsh ındeksiniń deńgeıi ǵalymnyń maqalalaryna keltirilgen siltemeler boıynsha ósetindikten, jalǵan derekkóz keltirý jaǵdaıy da oryn alyp jatady. Máselen, 2016 jyly jarııalanǵan maqalaǵa tek 2018 jyly ǵana silteme keltirildi delik. Al basqa ýaqytta múlde talqyǵa salynbaǵan. Bul, árıne, kúmándi jaıt. Odan bólek, bir adam hımııaǵa qatysty bir maqala shyǵardy delik. Al oǵan hımııanyń basqa salalary boıynsha derekkóz keltirildi. Bilmegen, túsinbegen adamǵa bári keremet. Ishine úńilip oqysańyz, jalǵan siltemeni baıqaısyz. Ǵalymdardyń aıtýynsha, mundaı maqalalar ádette ESCI, Conference Paper sekildi deńgeıi ortasha jýrnaldarda jarııalanyp jatady. Sondyqtan avtordyń ındeks deńgeıimen qatar, zertteý jumysyn jarııalaǵan jýrnaldyń bedeline de nazar aýdarý mańyzdy.
Bı-Fatıma ERALHANQYZY,
L.N.Gýmılev atyndaǵy
EUÝ stýdenti