Bul másele aıtylyp júrgenine 5 jyl boldy. Men Batys Qazaqstan oblysy Jánibek aýdanynda sharýa qojalyǵymen aınalysamyn. Kıik máselesine qatysty biraz jaıt bar. Osyǵan baılanysty kóptegen sharýa zardap shegip otyr.
Astanada BUU-nyń sarapshy mamandarymen birlesken kıikterge qatysty úsh kún jıyn boldy. Buǵan da qatysyp, máselemizdi jetkizdik. Kıiktiń sany bizdiń óńirde shamadan tys kóbeıip ketti. Olarǵa bólingen rezervat qorshalmaǵan. Sondyqtan olar ári-beri júre beredi. Tipti Reseıge de ketip jatyr. Alaıda ol eldiń qazynasy, ony durys paıdaǵa jaratýymyz kerek. Halyqaralyq sarapshylar da aıtyp otyr: «eldegi ár nárse sol eldiń qazynasy, ony qalaı jaratý óz erkińde» dep. Onyń ónimin alýǵa quǵymyz bar. Tek ony shetelge eksportqa shyǵara almaımyz.
Bizdiń Jánibek aýdany – kóktemde kıiktiń tóldeıtin jeri. Batystaǵy búkil kıik bizdiń aýdannyń jerine keledi. Bıyl 2 mln-ǵa jýyq kıik tóldedi, kelesi jyly 4 mln bolýy múmkin. Qazir munyń kesirinen sharýalar shyǵynǵa ushyrap otyr. Aýylda mal sharýashylyǵynan basqa kásip joq. Bizdiń oblys mal ónimi boıynsha respýblıkada birinshi orynda edi. Endi sharýalar memleketten alǵan qaryzdaryn qaıtara almaı otyr. Mysaly, ózimniń egistigimdi túgeldeı kıik taptap ketti. 2 myń gektar jerim bar edi. 18 mln teńge shyǵynǵa battym. Buǵan qatysty oblystyq ákimshilik Aýyl sharýashylyǵymen birlesip, arnaıy komıssııa qurdy. Olar eldegi sharýalardyń shyǵynyn eseptep jatyr. Sharýalardyń shyǵyny ótelmese, qıyn.
Sondyqtan kıiktiń sany rettelýi kerek. Máselen, onyń ónimin óndiristik salaǵa baǵyttaýǵa bolady. Kıik eti adamǵa paıdaly taǵamdarǵa jatady. Ekinshi, kıiktiń múıizi memleketke paıda túsiredi. Qazir Qytaı eli munyń 1 kılosyn 1 myń dollarǵa baǵalap otyr. Terisi maldyń terisinen bir kem emes. Súıegin óndirýge bolady. Buǵan qatysty bizdiń oblysta 4 óndiris ornyn ashýǵa bolady. Bul degen bizdiń ekonomıkamyzǵa paıdaly emes pe? Ekinshi mysaly – Germenııada qazir 4 mln kıik bar eken. Olar jyl saıyn1 mln kıikti ruqsaty bar ańshylarǵa aýlaýǵa beredi. Resmı túrde 400 myń ańshy tirkelgen. Al Aýstralııada kengýrýdy belgili bir deńgeıde aýlaýǵa ruqsat beredi. Amerıkadaǵy mýstang degen jylqy túriniń sanyn rettep otyrý úshin aýlaýǵa bolady. Sondyqtan mundaı jaǵdaılar halyqaralyq tájirıbede bar. Soǵan súıene otyryp, kıik sanyn retteýge bolady. Sonymen qatar qazir qazaqtyń keń dalasy bar, Oral popýlıasııasyn basqa jaqqa kóshirýge bola ma degen de másele aıtylyp júr. Alaıda kıikter mekendeıtin jerdi ózi tańdaıdy.
Taǵy bir másele bar, muny sybaılastyq jemqorlyq bolmaýy úshin jergilikti ákimdik, qoǵamdyq uıymdar, sarapshy mamandar qadaǵalaý kerek. О́ıtkeni kıikti joıý nemese sharýalardyń shyǵynyn óteımiz degen jeleýmen memleket qarjysyn talan-tarajǵa salýǵa bolmaıdy.
Baýyrjan SABANOV,
«ECO Club» JShS dırektory
Batys Qazaqstan oblysy,
Jánibek aýdany