Marokkodaǵy zilzala zardaby

Marokkonyń Ulttyq geofızıka ınstıtýtynyń habarlaýyn­sha jer silkinisiniń oshaǵy Mar­rakeshtegi Al-Haýz óńirinde 8 shaqyrym tereńdikte ornalasqan. Jer silkinisiniń aýmaǵy 400 shaqy­rym­ǵa deıin sezilgen. Zilzalanyń magnıtýdasy 6,8 balldy quraǵan.

Shartaraptan kómek qolyn soz­ǵan elderdiń kóptigine qara­mas­tan, Marokko bıligi Uly­brıtanııa, Katar, Ispanııa jáne Birikken Arab Ámirlikteriniń izdeý-qutqarý top­taryna ǵana jumys isteýge ruq­sat berdi. Osyǵan baılanysty halyq el basshylyǵyn aıyptap otyr.

«Doha News» agenttiginiń habarlaýynsha, Katar zilzaladan zardap shekken aımaqqa gýmanıtarlyq kómek, izdeý-qutqarý toptary men qutqarý kólikterin jibergen. Al Ispanııanyń qorǵanys mınıstrligi jeksenbide 56 qutqarýshy men 4 ıisshil ıti bar Ispanııanyń áskerı izdestirý-qutqarý bólimi Marokkoǵa keldi dep habarlady. Sondaı-aq 30 qutqarýshy men 4 izdeý ıti bar taǵy bir áskerı ushaq jóneltildi. Ulybrıtanııa 60-qa jýyq izdeý-qutqarý mamanyn, 4 izdeý ıtin, qutqarý jabdyqtaryn jáne medısınalyq baǵalaý tobyn jiberdi.

Ádette mundaı jaǵdaıda Bi­rik­ken Ulttar Uıymynyń Gýma­nıtarlyq isterdi úılestirý bas­qar­masy (OCHA) agenttikteri arqyly kómek qolyn sozady. Atap aıtqanda, Apatty baǵalaý jáne úılestirý (UNDAC) jáne Ha­lyq­aralyq izdeý jáne qutqarý konsýltatıvtik toby (INSARAG) halyqaralyq kómekti úılestiredi.

Negizi BUU ókildikteri oqı­ǵa­dan 12 saǵat ótken soń habarla­ma qabyldap, zardap shekken eldiń úkimeti, BUU ókildigi nemese eldegi gýmanıtarlyq qyzmet úılestirýshi organnyń suraý salǵan jaǵdaıda apat aımaǵyna jiberiledi. Mundaı jaǵdaıda halyqaralyq mekemeniń qutqarý qyzmeti tórt aptaǵa jýyq ýaqyt boıy tynbaı jumysqa kiri­se­di. Alaıda Marokko úkimeti olar­­dan áli kómek suraǵan joq.

«Marokko bıligi qandaı qoldaý qajet etetinin anyqtaýy kerek. Biz osy máseleler boıynsha bılikpen tyǵyz baılanystamyz. Mundaı aýyr apat kezinde BUU Marokko halqy men úkimetin qoldaýǵa daıyn», deıdi OCHA-nyń ókili Iens Laerke.

Marokkonyń kómek qolyn sozǵandardy tańdap alýyn keı sarapshy da, qarapaıym turǵyndar da synǵa alǵan. Biraq resmı bılik ókilderi munyń artynda eshqandaı saıasat joq ekenin alǵa tartady. Máselen, Marokko strategııalyq barlaý ınstıtýtynyń prezıdenti Áb­delmalek Alaýı. 

«Halyqaralyq kómekti qalaı baǵyttaý kerek degen másele apat­tyń birinshi kúninen bastap tal­qylanyp keledi. Kómek tym kóp kórsetilse, onda uıymdastyrý má­se­lesinde qıynshylyq týady. Muny apatty jaǵdaıda retteý ońaı emes. Marokko kórsetiletin halyq­aralyq kómektiń bárin qoldaıdy. Biraq ony tıimdi uıymdastyrý kerek», deıdi.

Germanııa syrtqy ister mı­nıstr­liginiń ókili Marokko bıli­gi­niń resmı Berlın usyny­synan bas tartýynan eshqandaı saıası sheshim kórmeıtinin jetkizdi. «Germanııa men Marokko arasyndaǵy dıplo­ma­tııalyq qarym-qatynas jaqsy», dedi baspasóz hatshysy. Onyń aıtýynsha, eldegi sheneýnikter Ger­ma­nııanyń kórsetken kómegi úshin alǵys aıtqan.

Osy oraıda Fransııa men Marokko arasyndaǵy dıploma­tııa­lyq qarym-qatynastar nashar­laǵanyn eske salǵan jón. Fran­sııa­nyń syrtqy ister mınıstri telearnaǵa bergen suhbatynda zar­dap shekken óńirge kómektesýge daıyn ekenin jetkizdi. Fransııa apat aımaqtarynda belsendi ju­mys istep jatqan úkimettik emes uıym­darǵa 5 mıllıon eýro (5,4 mıl­lıon dollar) kóleminde kómek beretinin jarııalady.

Halyqaralyq Qyzyl Krest jáne Qyzyl Jarty Aı qoǵamy federasııasy (IFRC) apattan zardap shekkenderge kómek kórsetý úshin shamamen 100 mıllıon eýro jınaý týraly shuǵyl úndeý jarııalady. «Biz adamdardyń eń ózek­ti qajettilikterin qanaǵat­tan­­dyrýymyz kerek, sonyń ishinde den­saýlyq, sý, sanıtarııa, gıgıe­na jáne baspana», dedi  Halyq­aralyq Qyzyl Krest jáne Qyzyl Jarty Aı qoǵamy federa­sııa­synyń jahandyq operasııalary dırektory Kerolaın Holt.

Aıta keterligi, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Marrakesh-Safı aımaǵynda bol­ǵan joıqyn jer silkinisi saldarynan kóptegen adamnyń qaza tabýyna baılanysty Korol VI Muhammedke kóńil aıtty.

«Osyndaı aýyr sátte qaıǵy-qasiretterińizge ortaqtasyp, barsha qazaqstandyqtardyń jáne jeke óz atymnan Sizge, sondaı-aq ba­ýyr­las Marokko halqyna kóńil aıtamyn», dep jazylǵan jedelhatta.

Salystyrmaly túrde 6,8 ball­dyq jer silkinisi ortasha deń­geıge jatady. Biraq osynsha­lyq­ty aýyr apatqa ákep soǵýynyń ózin­dik sebepteri bar. «Nature» jýr­nalynyń málimetine súıensek, Sol­tústik Afrıka ortasha seıs­mı­kalyq bel­sendi aımaqqa jatady. Afrıka men Eýrazııa tek­to­nıkalyq taqta­larynyń úzdiksiz soqtyǵysýy saldarynan  jer asty dúmpýleri úz­dik­siz bolady.

Londondaǵy «Arup» ınjenerlik konsaltınginiń seısmıkalyq dızaın dırektorynyń orynbasary Zıggı Lýbkovskıdiń aıtýynsha, máseleniń máni eki taqtanyń qurlyqtyq ekeninde jatyr. Iаǵnı juma kúngi jer silkinisi Atlas taý­larynyń túbinde týyndap, jo­ǵary qaraı taraǵan. «Bul – óte kúr­deli, eski qaqtyǵys», dedi Z.Lýbkovskıı.

Marokko ortasha belsendi aı­maqqa jatatyndyqtan, aýqymdy jer silkinisi sırek kezdesedi, bir­ne­she júz jylda bir ret týyn­daı­dy. О́kinishke qaraı, munda seıs­mologııalyq jazbalar sırek tirkeledi. Ári tarıhı derekter de joqtyń qasy. Sarapshylardyń aıtýynsha, bul da zilzalany aldyn ala boljaýǵa úlken kedergi keltiredi.

Kelesi másele mynada. О́ńirdegi tek­tonıkalyq taqtalardyń qıy­lys­qan jeri ártúrli. Túrkııa se­kil­di keıbir aımaqta birtutas naqty shekara belgili. Al Afrıka­nyń sol­tústiginde mundaı emes, ár­kel­ki. Sol sebepti munda zilza­la­nyń qaýpi úlken emes, biraq bir silkinse oń­dyrmaı túsiredi.

Ulybrıtanııadaǵy London ýnı­­versıtettik kolledjiniń apatty zertteýshisi Ilan Kelman lezde kóp adamnyń qaza tabýyna el bıli­gin kinálaıdy. Onyń aıtýynsha, úkimet mundaı apatqa daıyn emes. «Adamdardy jer silkinisi óltirmeıdi, ınfraqurylym qula­ǵan­da sonyń astynda qalady. Zil­za­lanyń saldary qatty áser etti, óıtkeni oǵan eshkim daıyn emes edi», deıdi I.Kelman.

Buǵan dálel retinde zertteý­shi 1960 jyly 29 aqpanda Ma­rokkodaǵy Agadırde bolǵan 5,9 bal­dyq jer silkinisin alǵa tartady. Sol kezde qala halqynyń úshten bir bóligi qaza taýyp, taǵy úshten biri jaraqat aldy. Bári ǵı­ma­rattardyń qulaýynan zardap shekti.