Qorǵaýǵa zárý qundylyqtar

Kezinde áýe kompanııasynyń ushaqqa dombyrany ıesimen qosa alyp mingizbegenin aıtyp «qyrǵyn» salǵan qazaq balasy bul joly da qarap qalmady. О́ıt­pegende she, ulttyń jandy jeri dombyrasy men qobyzy emes pe? Oǵan qýanbasa, renjýdiń keregi joq sııaqty. О́re túregelse de kiná­laı almas edik. Biraq basynan álip­tiń artyn baqqan eldiń bala­sy kóregendik tanytyp, janaı­qaıyn jetkizgenimen, beısaýat is pen sózge barǵan joq. So­ny­men qazaqtyń jany men aryn­daı dombyraǵa soqtyǵyp, til tıgizý qashan, qalaı tyıylady?

Biz dombyrany ushaqqa jolaýshymen qosa mingizbeýge tyrysqan áýe kompanııasyn da, sóıtse de ony ózimen ala júrgen ójet ıesiniń áreketin de sókpeımiz. О́ıtkeni ár meke­meniń, ár kompanııanyń ere­jesi, belgilengen talap-tilekteri bar ǵoı. Ol talap-tilek bárine birdeı. Qaýipsizdik sharttary bolýy da bek múmkin. Dombyrany aqyn ıgilikke ustasa, alaıaq bireýler aqyn ne ánshi kórinip, shanaǵyna áldene jasyryp ótýi de ǵajap emes. Árıne, ondaıdan Qudaı saqtasyn. Ne desek te kópshilik orynda birinshi qatań talap – saqtyq. Soǵan oraı áýe kompanııasy kezinde resmı málimdeme de taratypty. Qosh kórdik.

Buǵan qosa halyqtyń shýy da oryndy. Aınalaıyn-aý, jany men aryn qaralaǵandaı jandy jerinen tıip jatsa, kim de bolsyn qarsy turyp, ózin qorǵaýǵa kóshpeı me? Al aı men kúnniń amanynda sebepsiz dombyraǵa soqtyǵý qazaqtyń bar asylyna ashyq maıdan jarııalaý­­men para-par qubylys. Osydan eki-úsh kún buryn ǵana dinı jat aǵymdaǵylar dombyraǵa qa­tysty jarııa esi durys adam­dy beıjaı qaldyrmady. Ult­tyq qana emes, adamzattyq máde­nıet­ke ashylǵan ashyq maıdan ispetti. Dombyra haram (Alla saqtasyn) bolsa, jalǵyz qazaq emes, kez kelgen ulttyń osy qa­tarly ulttyq aspaptarynyń bári iske alǵysyz, onda oryndalatyn barlyq saz-áýen, uly mádenıet ataýlyny joqqa shy­ǵarý kerek degen sóz. Osy oraıda jýyrda Májilis depýtaty Amanjol Áltaı Pre­mer-mınıstrdiń orynbasary Tama­ra Dúısenovaǵa saýal joldap, másele kóterdi.

«Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «qazaq pen dombyra egiz uǵym. Barshamyzǵa ortaq qun­dylyq dombyrany jan-jaqty nasıhattap, jas urpaqtyń sanasyna sińirý óte mańyzdy», dep asyl qundylyǵymyzǵa mán berýge shaqyrdy. О́kinishke qaraı, búgingi qoǵam arasynda, áleýmettik jelilerde dombyra aspabyna degen shabýyldar, ulttyq dúnıetanymymyzǵa jat qaýipti pikirler kóbeıip bara­dy. Ásirese dinı jat aǵymdar­dyń jeteginde ketken keıbir Qazaqstan azamattary jurtty adastyratyn teris pikirler ta­ratyp jatyr. Buǵan áleýmettik jeli­lerde jeldeı esip júrgen «dombyra haram» degen sııaqty adam shoshytar alypqashpa sózder dálel.

Dombyraǵa tıisý – ultqa til tıgizý, tóltýma mádenıetimizdi qorlaý, ótken tarıhymyz ben búginimizge kóleńke túsirý dep qabyldaımyz. Dombyra qazaq­tyń keýdesindegi jany men aq dıdaryndaǵy ary. Babalar só­zin búginge jetkizdi, búginniń sózin erteńge jetkizetin de osy qasıetti dombyra. Endeshe, as­pan­da da, jerde de domby­ra qazaqpen birge júredi. Azat­ty­ǵymnyń, qazaqtyǵymnyń boı­tumaryndaı qasıetti dom­byraǵa til tıgizýge, qorlaýǵa jol ber­meıik. Armen de, zań­men de qorǵaı bileıik. Jat aǵym­da­ǵy­lardyń sandyraǵyna ty­ıym salaıyq. «Amanat» partııa­sy­nyń tuǵyrnamasynda da rýhanı qundylyqtarymyzdy jańǵyrtýǵa mán berilgen.

Toqsan aýyz sózimniń tobyq­taı túıini:

Birinshi, Memleket bas­shy­synyń mektepte dombyra úı­retý sabaqtaryn engizý qa­jet­ti ári durys bastama degen sózin Oqý-aǵartý mınıstrligi es­ke­rýsiz, aıaqsyz tastamaýǵa tıis. Mek­tepterde án-kúı sabaǵynda dom­byra aspabyn úıretý oqý baǵ­darlamasyna engizilsin.

Ekinshi, BAQ-ta, radıo jáne tele­arnalarda dombyra aspaby­nyń qundylyǵyn ashatyn án-kúı, jyr-terme, aıtys ónerleri kóbirek nasıhattalsyn.

Úshinshi, quzyrly organdar, din isteri jónindegi ýákiletti organ teris aǵym jeteginde ketken adamdarmen jumys júrgizýdi kúsheıtýge tıis. Jaýapty zańna­mada belgilengen merzimde jazbasha usynýyńyzdy suraımyn».

Munda eń birinshi kezekte mán berilýge tıis sóz depýtattyń «dombyrany zańmen de qorǵaı bileıik» degen pikiri. О́ıtpegen jaǵdaıda dombyraǵa, ulttyq qundylyqtarymyzǵa til tıgizý, aqparattyq shabýyl, taǵy basqa keleńsizdikter budan bylaı da jalǵaspasyna kim kepil? Bul arada dombyramen qatar, qobyz aspaby da baryn umytpaýymyz kerek. Osy jáne basqa da ult­tyq aspaptyń súıemeldeýimen oryndalatyn barlyq mura zańmen qorǵalyp, olardy oryn­daýshylarǵa mártebe beril­meıinshe, kúlli qundylyq saýdaǵa túsken myna zamanda ulttyq óner ógeıdiń kebin kıip, jetimsireı bereri sózsiz. Bıylǵy tamyz aıynyń 21-de osy gazet betinde jarııalanǵan «Jyrshylyq ónerdiń márte­be­si qandaı?» atty maqalamyz­da bul máseleniń shet jaǵa­sy qozǵal­ǵan. Onda 2023 jyl­dyń 26 sáýi­rin­de Májilis depýtaty Abzal Quspannyń ulttyq má­denıetti jetildirý týraly de­pýtattyq saýalyn negizge al­ǵan­­byz. Jalpy, jyrshylyq, kúı­shilik ónerdiń qaı-qaısysy bol­syn, tek dombyra men qo­byzdyń súıemeldeýimen shy­ǵatyndyqtan, bunyń bári zań­men qorǵalyp, oryn­daýshylarǵa mártebe berilýi – ýaqyt talaby.

«Men mádenıet jáne sport mınıstrligi kúni keshe qabyl­daǵan Qazaqstan Respýb­lıka­sy mádenı saıasatynyń 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan tujy­rymdamasy men Mádenıet týraly zańdy zerdelep shyǵyp, mynadaı qorytyndyǵa keldim. Elimizde zań aktilerinde qazaq halqynyń dástúrli mádenıeti men ulttyq óneri týraly kon­septýaldy dúnıeler kóri­nis tappaǵan jáne jaqyn bola­shaq­ta olardy nasıhattaý, damy­tý sharalary múldem qaras­tyrylmaǵan.

Sózim dáleldi bolýy úshin birneshe mysal keltire keteıin: Dombyrada kúı oryndaý men aıtys óneri IýNESKO sheshi­mi­men materıaldyq emes mu­ra­lar tizimine engizilgen, alaı­­da osy eki óner salasyna qa­tysty joǵaryda aıtqan 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan tujy­rymdama men «Mádenıet týraly» Zańymyzda birde-bir norma joq. Eýropa elderiniń odaǵy tek qana ózderiniń ulttyq mádenı muralaryn saqtaý ári damytý baǵytynda 400-den asa qu­qyqtyq jáne normatıvtik akti qabyldaǵan. Al bizdiń zańnama­da «jyr», «jyraý», «jyrshy­lar» týraly, jalpy, qazaq halqy­­nyń dástúrli mádenıeti men óne­­rine qatysty bir aýyz sóz joq», dep­ti Abzal Quspan depýtattyq saýa­lynda. Demek, ózimizdi qa­dir­leıik desek, dombyradan bas­tap barlyq ulttyq aspaby­myz ben muramyzdy zańmen qor­ǵap, tıisti sharalardy qolǵa alý kerek.