Tildiń turlaýly baǵyty

Bıylǵa belgilengen nysanaly ındıkator boıynsha oblystaǵy mem­le­kettik tildi meńgergen turǵyn­dar­dyń úles salmaǵy 65 paıyzdy qurap otyr. Bul kórsetkishke oblystaǵy ulty qazaq azamattar, memlekettik til­di meńgergen ózge etnos ókilderi, til­­derdi oqytý ortalyqtarynda mem­­le­­kettik tildi oqytý kýrstaryn aıaq­tap sertıfıkat alǵandar, joǵary jáne ar­naıy orta bilim beretin oqý oryn­daryn­da qazaq tilin oqyp jatqan bar­lyq jas kiredi.

О́ńirde barlyǵy 20 til úıretý orta­lyǵy bar, onyń bireýi – oblystyq, 16-sy – aýdandyq, úsheýi – qalalyq. Bıyl 342 top uıymdastyrylyp, 3 876 tyńdaýshy qabyldandy. Ulttyq quramy boıynsha jergilikti ult ókilderi – 2 401, basqa etnos ókilderi – 1 475, sonyń ishinde 276 topta 3 140 tyńdaýshy qazaq tilin úı­re­­nedi. Al aǵylshyn tilinen 66 topta 736 tyńdaýshy oqıdy. О́tken jyl­men salystyrǵanda bıyl qazaq tilin oqı­tyn adamdardyń sany 259 tyńdaý­shy­ǵa kóbeıdi.

Memlekettik tilde is júrgizý má­se­lesi – óte ózekti taqyryp. Bul oraı­­da burnaǵy jyldary oryndy syn kóp aıtylatyn. Osy jyldyń birinshi toqsanynda memlekettik or­gan­dardaǵy memlekettik tildegi shyǵys qujattardyń úlesi 93 paıyzǵa jetti. Jeke jáne zańdy tulǵalardyń ótinishteriniń memlekettik tildegi úles salmaǵy 41 paıyzdy qurady.

Onomastıka salasynda oń sıpat bar. Nysandarǵa, ákimshilik-aýmaqtyq birlikterge jáne olardyń quramdas bólikterine ataý berý jáne qaıta ataý kezinde «Tarıhı tulǵalar» tizbesine jáne tarıhı jer-sý ataýlaryna sáıkes ataýlar berý baqylaýǵa alyn­ǵan.

– Respýblıkalyq jol kartasynda qoıylǵan talaptarǵa sáıkes eldi mekender men olardyń quramdas bólikteriniń ıdeologııalyq turǵydan eskirgen ataýlaryn tarıhı ataýlarmen almastyrý jumystaryn júıe­li júrgizý maqsatynda oblysta 2022-2025 jyldarǵa arnalǵan Jol kartasy ázirlendi. Atalǵan Jol kartasynda 2023 jyly oblystaǵy 59 eldi meken men 282 quramdas bó­likti qaıta ataý josparlanǵan. Qa­zirgi ýaqytta osy ba­ǵytta jumys júr­gi­zi­lip jatyr, – deıdi ob­lystyq ishki saıasat bas­qarmasynyń tilderdi damytý jáne onomastıka bó­li­miniń basshysy Aıgúl Talpaqova.

Oblys ákimdiginiń janynan qu­rylǵan oblystyq onomastıka ko­mıssııasy ıdeologııalyq tur­ǵyda es­kirgen eldi mekenderdi qaıta ataý ke­zinde beriletin ataýdyń jan-jaqty zerdelenip, ǵylymı turǵyda dálel­de­nýine basa nazar aýdarady. 2023 jyldyń 28 sáýirinde oblys­tyq onomastıka komıssııasy Aqkól, Astrahan, Býrabaı, Zerendi, Selınograd aýdan­darynyń ákimdikteri usynǵan másele­lerdi qarastyryp, 1 aýyldyq okrýg, 3 aýyl jáne 41 kósheni qaıta ataýǵa kelisim berdi. Atalǵan qorytyndy negizinde qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes tıisti jumystardy atqarý úshin aýdan­dyq ákimdikterge joldan­dy.

– Oblystyń Kókshetaý, Qosshy, Stepnogor qalalary men 17 aýdan ákimdikteri janynan ǵalymdar, onomastıka salasynyń mamandarynan qurylǵan jumys toptary bar. Olar onomastıkalyq nysandardyń tarıhı jáne dástúrli ataýlaryn qalpyna keltirý boıynsha usynystardy zerdeleý jáne pysyqtaý jumystarymen aınalysady. 2023 jyldyń maýsym aıynda respýblıkalyq onomastıka komıssııasy Kókshetaý, Qos­shy, Stepnogor qalalarynyń 33 kóshe­sin jańasha ataýdy quptady. Aldaǵy ýaqytta tıisti zańnamalarǵa sáıkes ádilet organdarynda tirkeý ju­mys­ta­ry júrgiziledi. Sonymen qa­tar bıyl oblys aýmaǵyndaǵy 9 aýyl, 3 aýyl­dyq okrýg pen 58 kósheni qaıta ataý týraly sheshim shyǵyp, ádi­let organ­darynda tirkeldi, – deıdi Aıgúl Dúzelbaıqyzy.

Sondaı-aq onomastıka salasy bo­ıynsha túıtkil máselelerdiń aldyn alý jumystary júrgizilip ja­tyr. Mysaly, 2023 jyldyń aqpan aıynda oblystyq ishki saıasat bas­qar­ma­sy­nyń qyzmetkerleri Aqkól aýda­ny­nyń Novorybınka men Ýrıýpınka aýyldarynyń jáne sáýir aıynda Býrabaı aýdanynyń Zlatapole, Savınka aýyldary turǵyndarymen kezdesip, onomastıka máselelerine qa­tysty túsindirý jumystaryn júr­giz­­di, jergilikti halyqtyń sura­ǵyna jaýap berdi.

Oblystaǵy onomastıka jumys­ta­ryn uıymdastyrýda týyndaıtyn máselelerdiń aldyn alý maqsatynda 2023 jyldyń mamyr aıynda aýdan­nyń, qalanyń tilderdi damytý jáne onomastıka máselelerine jaýapty bólim basshylary men mamandarymen áleýmettik jelide onlaın jınalys ótkizgen. Oblys turǵyndary arasynda onomastıka jáne tarıhı jer-sý ataýlary týraly aqparatty keńinen taratý maqsatynda 2023 jyl basynan beri buqaralyq aqparat quraldary men áleýmettik jelilerde 96 maqala jarııalanypty.

Aldaǵy ýaqytta da oblys aýma­ǵyn­daǵy ıdeologııalyq turǵydan eskir­gen ataýlardy tarıhı ataýlarmen jáne ulttyq tanymǵa jaqyn ataýlarmen qaıta ataý jumystary jalǵaspaq. О́ńirde qazaq tilin er­kin formatta úıretetin «Til-Kokshe», «Sóıle KZ», «Kel, qa­zaq­­sha sóıleıik!», «Qazaqsha sóıle!» klýb­­tary jumys isteıdi. Atal­ǵan klýbtarda 100-den artyq adam qazaq tilin úırenip jatyr. Jýyrda «Tilde­se­ıik, dostar!» atty qazaq tilin ınno­va­sııa­lyq ádistememen úıretetin taǵy bir klýb ashyldy. Turǵyndardyń tildik mádenıetin arttyrýǵa, ulttyq rýhanı jańǵyrýdy nasıhattaýǵa ba­ǵyt­talǵan is-sharalar turaqty túrde ótkiziledi. О́ńirde memlekettik tildi paıdalaný jáne qoldaný jónindegi zańnamalyq talaptardy túsindirý maqsatynda oblys aýmaǵyndaǵy saý­da oryndarynyń, medısınalyq ny­sandardyń, qonaqúıler, shashtarazdar, notarıýstar, poshta sııaqty qyzmet kórsetý jáne taǵy basqa oryn­darynyń ishki jáne syrtqy kór­ne­ki aqparattary zerdelenip, jeke kásipkerlerge kórneki aqparattardy ornalastyrý boıynsha ádistemelik kómek turaqty negizde kórsetiledi. Osy baǵyttaǵy jumysty odan ári jan­dandyrý maqsatynda 2023 jyl­dyń 4 qańtarynda «Qazaqstan Respýb­lı­kasyndaǵy til týraly» zańyn oryn­­daý barysynda kórneki aqparat jáne derektemelerge qatysty oblys bo­ıynsha 2023 jylǵa arnalǵan ju­mys jos­pary ázirlenip, bekitildi.

Atalǵan jumys josparyna sáıkes kórneki aqparattardy memlekettik tildiń normasyna sáıkestendirý maq­sa­tynda oblys boıynsha 1 895 kórneki aqparatqa zerdeleý ju­my­sy júrgizildi. Júrgizilgen ju­mys nátı­jesinde 1 022 kórneki qu­ralda qate­likter anyqtalyp, onyń 735-ine usynymdar berilip, túzetý jumystary júrgizilip jatyr. Buǵan qosa kásipkerlerge zańnama talaptaryn jan-jaqty túsindirip aqparattyq súıemeldeý boıynsha buqaralyq aqpa­rat quraldarynda 87 maqala, áleý­mettik jelilerde 311 aqparat jarııa­landy. Kókshetaý qalasynda oblystyq kásipkerler palatasymen birlesip jeke kásipkerlerge «Qazaq tilinde qyzmet kórsetemin!» atty keńes ótkizildi. Keńeske Kókshetaý, Step­nogor, Qosshy qalalary men aýdandardyń kásipkerleri qatysty. Jıynda zańǵa engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlar jóninde, syrtqy kórneki jarnamalar men baqylaý kassa mashınalarynyń fýnksııalary boıynsha kásipkerlerge keńinen aqparat berildi.

Kókshetaý qalasynyń ákimdiginde «Memlekettik mekemelerdegi qazaq tiliniń ahýaly» atty dóń­ge­lek ústel ótti. Aqmola oblysy ishki saıasat basqarmasy men Kókshe­taý qalasynyń ákimdigi birlese ótkiz­gen jıynǵa til janashyrlary jáne qala ákimi apparatynyń derbes bólimderiniń basshylary men mamandary qatysty. Býrabaı aýdanynda da osy baǵyttaǵy semınar uıymdastyryldy. Týrıstik fır­ma­lardyń basshylary qatysqan ke­ńes­te kórneki aqparatty resimdeý, aqparattardy ornalastyrý tártibi talqylanyp, jeke kásipkerlerge ádis­te­melik kómek kórsetildi. Nátı­je­sinde, 900 jeke kásipkerge túsindirý ju­mystary júrgizilip, qyzmet kór­setý nysandarynyń 400 qyzmet­ke­rine oryssha-qazaqsha tilasharlar taratyldy.

«Halyqaralyq «Qazaq tili» qo­ǵamy» qoǵamdyq birlestiginiń Aq­mo­la oblystyq fılıaly 2022 jylǵy 25 aqpanda Aqmola oblystyq ádilet departamentinde tirkeldi. Qoǵam­dyq birlestiktiń fılıaldary oblystyń barlyq aýdany men 3 qalasynda ashylyp, júıeli jumystar júrgizilip jatyr.

Aqmola oblysy