Qazaq ádebıeti dese, eń birinshi eske túsetin alyptar shoǵyry bar. HH ǵasyrdyń basynda halqymyzdyń proza men dramatýrgııasyn damytyp, bıik beleske kótergen Muhtar Áýezov, Ǵabıt Músirepovteı uly klassıkterdiń kózin kórip, sońynan ergen úrkerdeı toptyń ishinde esim-soıy erekshe atalatyn, talǵamy bıik týyndygerdiń biri – Ákim Úrtaıuly Tarazı. Sol bir kúresker, kil sýretker top qazaq ádebıetinde «bes tapal» degen ataýmen ańyzǵa aınaldy. Olar – Saıyn Muratbekov, Qabdesh Jumadilov, Qalıhan Ysqaq, Ramazan Toqtarov syndy klassık jazýshylar edi. Onyń alǵy shebinde talǵamy taýdaı Tarazı tur.
Qazaqstannyń Eńbek Eri, Abaı atyndaǵy memlekettik syılyqtyń, Frans Kafka atyndaǵy halyqaralyq ádebı syılyǵynyń laýreaty, jazýshy, dramatýrg, kınoger, aýdarmashy Ákim Tarazı aǵamyzdyń bıyl 90 jasqa tolǵan mereıtoıynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev: «Ákim Tarazı – ádebıet áleminde óte sırek kezdesetin tulǵa, qazaq ádebıetinde erekshe oryn alǵan biregeı jazýshy» dep, kezinde ańyz bolǵan, búginde abyzǵa aınalǵan jazýshy jóninde aǵynan aqtarylyp edi. Ásirese halqymyzdyń almaǵaıyp taǵdyryn, qysylyp shyqqan qıyn-qystaý kezeń-náýbetin, sondaı surqyltaı zamanda ózgeriske ushyraǵan psıhologııalyq bolmysyn sheber sýrettegen qalamger ekenin basa atap ótken edi.
Abyzdyń bıylǵy aıtýly mereıtoıy qarsańynda jaryq kórgen úlken 12 tomdyq shyǵarmalar jınaǵy halyq rýhanııatyna qosylǵan mol qazyna, zor mura dep bilemiz. Sonyń ishinde «Tasjarǵan», «Qorqaý juldyz», «Jaza» qatarly týyndylarynyń bógenaıy bólek, orny erekshe ekeni sózsiz. Tipti keıingi seksenniń seńgirine shyqsa da, qalamyn múlde sýytpaǵan jazýshynyń «Andreı» jáne «Kúltáı jeńeshem men Aleksandr Soljenısyn» degen esse-hıkaıattaryn oqyp estandy kúı keshkenimiz bar. Bul bir esepte ǵasyr jasaǵan abyzdyń arylý-rekvıemi dep te túsindik. Qalaı bolǵanda da, bul eki esse-hıkaıat – ádebıet qorjynyna qosylǵan jańa bir súıekti shyǵarma, súbeli olja ekeni daýsyz.
Ákim aǵanyń «Kúltáı jeńeshem men Aleksandr Soljenısyn» atty esse-hıkaıatynda: «Ashtyq, aramdyq adamnyń tánin óltiredi, biraq ashtyq ta, aramdyq ta adamnyń Rýhyn óltire almaıdy» deıdi. Bul sóz – saptaıaqqa as quıyp, sabyna qaraýyl qoıǵan, qııaldy qysyratqan sonaý zulmat zamannan shyqqan halqymyzdyń jigerin janyp, rýhyn asqaqtata túsedi. Memlekettiń irgesi osyndaı mereıi ústem, rýhy bıik tezıstermen bekise kerek. Sondyqtan da mundaı optımıstik oı qazirgi qoǵamnyń aýadaı ańsap otyrǵan rýhanı qajetiligi ekeni ras.
Al qalyń oqyrman qaýym súıip oqyǵan «Tasjarǵan» romanyndaǵy Omardyń obrazy áli kúnge sanamyzda saqtalyp, jadymyzda jattalyp qaldy. Jazýshy «Tasjarǵan» týyndysy arqyly tutas bir kezeńniń bederin, «sovettik ómir» deıtin qatal júıeniń aıarlyǵyn aıamaı ashyp kórsetedi. Sol sekildi «Qorqaý juldyz» romanyndaǵy bas keıipker Sálımanyń taǵdyry da talǵamy bıik oqyrmandy beı-jaı qaldyrǵan emes. Tereń oıdyń túbine tartty. Jazýshy Sálımanyń aýzymen: «Ádildik nege álsiz bolýy kerek? Qııanat nege qudyretti bolýy kerek?» degen suraq qoıady. Men kóp jyl memlekettik qyzmette júrip, qolym qalt etken sátterde qadarı-halimshe oqýǵa qumar boldym. Árıne, bul bir men ǵana degen sóz emes, biz meıilshe kitap oqyp ósken urpaqpyz. Sodan túıgenim: kórkem shyǵarma – oqyrmanǵa aqyl aıtpaı, oǵan suraq qoıa bilse, ıaǵnı oılandyra alsa ǵana ol ómirsheń týyndy degen oıǵa bekip edim. Osy turǵydan alǵanda, men Sálımanyń saýaly talaıdy tolǵandyrǵanyna kúmánim joq. Bul, árıne, Ákim Tarazı prozasy týraly bir ǵana mysal.
Tarazı týyndylarynyń taǵy bir erekshe tusy – shyǵarmada jyltyr sózge sarań, oıy ozyq túsip turatyny. Ákim aǵa shyǵarmalary birden baýrap áketpeıdi, kóbine-kóp basy kedir-budyr keledi. Jalynan sıpatpaıtyn asaý. Áıtkenmen sál shydas bergen oqyrman mol oljaǵa keneletini bar. О́ıtkeni Ákim aǵanyń shyǵarmadaǵy saf oıy – teńizdiń túbine jasyrǵan asyl jaýhar ispetti. Tereńde jatady. Ol oqyrmanǵa oljany ońaı bere salmaıtyn jazýshy. Qaı shyǵarmasyn alyp qarasaq ta, konflıkt pen kontrastqa baı. Shıryqqan psıhologııalyq tartystar – qupııa qubylysy men burylysy mol adam jan dúnıesi sekildi nemese qoǵamdyq qundylyqtar qaıshylyqtary tárizdi.
Ákim Tarazıdiń dramatýrııalyq sheberligi tipti de kesek. Ár jyldary teatr sahnasynan túspegen pesalary kórermen kóńilinen shyǵyp, kózaıymyna aınaldy. Kezinde Ákim aǵanyń dramatýrgııalyq áleýeti týraly: «Asaý Bókeı», «Jaqsy kisi», «Kúlmeıtin komedııa» – qazaq ádebıetine, qazaq dramatýrgııa salasyna qosylǵan klassıkalyq úlgi. Bular – ýaqyt ótse de, óziniń ózekti mán-mazmunyn joǵaltpaıtyn shyǵarmalar» dep baǵalaǵan edi, belgili teatr synshysy Áshirbek Syǵaı.
Ákim Tarazıdiń dramatýrgııalyq qýaty tek teatrda emes, jalpy, shyǵarmalarynda birden kózge túsetin fenomen. Osy oraıda men ony Bernard Shoý men Alber Kamıýge kóbirek uqsatamyn. Ol Shekspırden keıingi uly dramatýrgter sııaqty qarapaıym qundylyqtar men qaǵıdalarǵa súıene otyryp shıelenisken kórkem sheshimderimen tańǵaldyra bilgen dramatýrg.
Ákim aǵanyń 1960-1980 jyldar aralyǵynda qazaq kınosy salasynda bas redaktorlyqtan bastap, KSRO Kınematografııa odaǵynyń hatshysy qatarly kóptegen basshylyq qyzmette bolyp, qazaq kınosyn damytýǵa ózgeshe úles qosqany búginge deıin kóz aldymyzda. Kıno salasynda da qaldyrǵan qoltańbasy da bólek. «Tulpardyń izi», «Arman – ataman», «Qarash-Qarash oqıǵasy», «Qyzjylaǵan», «Mustafa Shoqaı» syndy týyndylary qazaq kınodramtýrgııasynyń altyn sandyǵyna túsken ólsheýsiz qazyna.
Qazaq tarıhy týrasynda aıtylǵanda da, Ákim aǵanyń aty qalys qalmaıdy. HIH ǵasyrda ómir súrgen orystyń ataqty tarıhshy-ǵalymy Nıkıta Bıchýrınniń «Orta Azııany mekendegen halyqtardyń kóne zamanǵy tarıhy» jáne «Myńqoldyń tórt hany» degen eki úlken tarıhı eńbegin aýdarǵany osynyń dáleli. Tek osy eki kitappen de qazaq mádenıeti tarıhyna eleýli eńbek sińirgen tulǵa bolyp qala beredi.
«Kók aspanda qyraǵy kóz bar». Uly sóz. Bul Ákim aǵanyń sózi. Sol «qyraǵy kóz» Ákim aǵaǵa únemi kóz qyryn sala júrgendeı seziledi. Osy kúnge deıin talaı belesten bir súrindirmeı, aman alyp shyqqan «qyraǵy kóz» tek oń kózimen qarady desek, asylyq aıtqandyq bolmas. Árıne, Ákim aǵa týraly aıtylar áńgime kóp. Ásirese bizge úlgi bolǵan – kesek tulǵalyq turpaty, adamı bolmysy. Onyń álde bireýdi atyn atap, túsin tústep orynsyz maqtaǵanyn, ońdyrmaı dattaǵanyn kórmedik. Al qoǵamdaǵy keıbir tıpterdi keıipker somdaý arqyly qatań synǵa alý – ol sýretkerdiń mindeti de shyǵar. Áıtpese talaı múıizi qaraǵaıdaı qalamgerdiń múıizdesip qalǵanyn kórsek te, Tarazı týraly ondaı tyrs etken bóten-bastaq sóz bolǵan emes. Baıypty, baısaldy qalpynan bir tanǵan joq. Bul – Ákim aǵanyń kisilik kelbetiniń bir kórinisi. Talaı urpaqqa jetetin Tarazı qalamynyń qýaty, mine, osy.
Qyrymbek Kósherbaev,
memleket jáne qoǵam qaıratkeri