Al bizdiń elimizde buǵan degen ósim joǵary kórinedi. Sarapshylar ósimniń artýy ınvestorlardyń munaı óndirý men saýdaǵa salynǵan qarjysyna baılanysty ekenin aıtyp otyr. Sonymen tikeleı sheteldik ınvestısııanyń jahandyq kólemi ótken jyly 12,4% tómendegen. Byltyr ınvestorlar ártúrli elderdiń damý jobalaryna shamamen 1,3 trln dollar aýdarǵanymen, bul aldyńǵy jylǵydan 183 mlrd dollarǵa azaıypty. Bul jóninde BUU saýda jáne damý konferensııasynda (UNCTAD) jarııalanǵany bar.
Salynǵan qarjynyń salmaǵy
UNCTAD-tyń álemdik sheteldik ınvestısııalar týraly esebinde TShI-dyń qysqarýy, ásirese damyǵan elderde 36,7% azaıǵan. Soltústik Amerıkada – 25,4%. Kapıtal salymdary kóleminiń úshten ekisi Qazaqstan kiretin damýshy memleketterge tıesili bolǵan. Atalǵan elder toby halyqaralyq ınvestorlardan 916 mlrd dollar tartyp úlgergen. (2021 jyldaǵydan 4%-ǵa artyq).
Damýshy elder úshin 4% – bul ortasha kórsetkish. Degenmen keıbir elderde sheteldik ınvestısııa aıtarlyqtaı qysqarǵan. Bizdiń elimizde kerisinshe, tikeleı sheteldik ınvestısııanyń taza aǵyny ótken jyly 83,1% ósip, 6,1 mlrd dollarǵa jetipti. Ortalyq Azııanyń basqa elderimen salystyrǵanda bul eń úlken kórsetkish kórinedi.
Ulttyq banktiń málimetine qaraǵanda, qańtar-naýryz aılary aralyǵynda elimiz sheteldik ınvestorlardan 2,5 mlrd dollar alǵan, kórsetkish byltyrǵy sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 44%-ǵa artyq.
Bas bank neǵurlym keńeıtilgen TShI jalpy aǵynyn jarııalady. Oǵan jeke kapıtaldyń negizgi quraldary – rezıdenttik emes aksıonerlik kapıtal men jyljymaıtyn múlikti satyp alý jáne qaryz quraldary men qaıta ınvestısııalanǵan kirister engen. О́tken jyly kórsetkish 17,7%, al bıyl birinshi toqsanda 10% ósipti. 2022 jyly el ekonomıkasyna TShI jalpy aǵynynyń kólemi 28 mlrd dollar, 2023 jyldyń birinshi toqsanynda 7,6 mlrd dollardy quraǵan.
О́sim negizinen elimizdiń munaı óndirý, saýda jáne qarjy sektoryna halyqaralyq kompanııalardyń qosymsha ınvestısııalary esebinen tirkelgen. Bul salalar 58,4% úleske ıe jáne olardyń árqaısysy 2022 jyly aıtarlyqtaı ósim kórsetken. Shıkizat sektory, saýda jáne qarjy sheteldik ınvestorlar úshin tıimdi bolsa, biraq bizde TShI jalpy aǵyny qosymsha 10%-yn óńdeý ónerkásibindegi (22,3% ósken) jáne kóterme saýdadaǵy (24,2% ósken) salymdardyń ósýi esebinen alǵan. Munaı óndirý, kerisinshe, teris nátıje kórsetip, ótken jyldyń qańtar-naýryz aılary aralyǵynda 4,7%-ǵa azaıǵan.
UNCTAD álemdik esebinde sarapshylar damýshy elderde turaqty damý maqsattary úshin sheteldik ınvestısııanyń tapshylyǵy bar ekenine nazar aýdarady. Osy maqsattardyń biri – «jasyl» energetıkany damytý. Sarapshylardyń esebinshe, jyl saıyn ekonomıkasy damýshy memleketterge shamamen 1,7 trln dollar kóleminde jel, kún jáne sý elektr stansalary men basqa da óndiriske ınvestısııa salynýy kerek. Byltyr bul soma jetkiliksiz bolǵan. Bar bolǵany 544 mlrd dollardy qurapty. Elimizdegi elektrmen jabdyqtaý salasyna sheteldik ınvestısııa – 698,3 mln dollar, degenmen olardyń TShI jalpy kólemindegi úlesi óte az, bar bolǵany – 2,5%.
Jyl basynda sheteldik ınvestısııa quıylǵan negizgi óńirler Atyraý oblysy men Almaty qalasy boldy. Olardyń TShI jalpy kólemindegi úlesi tıisinshe 31,1% jáne 30,1% qurady. Eldiń batys bóliginde ınvestorlar negizinen munaı óndirý salasyna, Ońtústik Astanada saýda men qarjy sektoryna ınvestısııa salǵan.
Investısııa quıǵan elder
Tikeleı sheteldik ınvestısııanyń kóp bóligi bizge Eýropa men AQSh-tan keledi. Bıyl birinshi toqsandaǵy ınvestısııa qurylymyna súıensek, elimiz úshin ınvestısııalardyń bas «eksporttaýshysy» – Nıderland (úlesi 20,5%). Ekinshi orynda 19% kórsetkishpen AQSh tur. Kóshbasshylar úshtigine Shveısarııa da engen. Elimizge ınvestısııalanǵan árbir onynshy dollar osy elden eken.
Bizge kapıtal túsetin 10 memleketke respýblıkanyń iri saýda áriptestikterine Reseı men Qytaı da kirip otyr. Eger 2022 jyly Ýkraınamen qaqtyǵys jáne jalpy ekonomıkalyq quldyraý aıasynda Reseı elimizge TShI-dy 19,7% qysqartsa, onda bıyl birinshi toqsanda úrdis ózgeripti. 2023 jyldyń alǵashqy úsh aıynda reseılik kásipkerler bizdiń ekonomıkaǵa 653,1 mln dollar quıǵan, bul byltyrǵy sáıkes kezeńmen salystyrǵanda 30,4% kóp.
Investorlardyń shekesi shylqı ma?
О́tken jyly ınvestorlar úshin tabysty jyl boldy. Olardyń tabysy 11,4% ósken kórinedi. Bas banktiń esebinshe, osy kezeńde barlyq elden ınvestorlardyń jalpy tabysy 24,5 mlrd dollardy qurapty.
Kóbirek ınvestısııa salsań, kóbirek tabys alasyń, degen ustanymmen ınvestısııalardyń kiris deńgeıi boıynsha alǵashqy orynda Nıderland pen AQSh tur. Batys Eýropa elinen kelgen kásipkerlerdiń tabysy 2022 jyly 8,8 mlrd dollardy qurady, bul rette TShI-dyń jalpy aǵyny 8,3 mlrd dollar boldy. Bul jerdegi aıta keterlik jaıt, ınvestordyń tabysy tek dıvıdendter men qaryz quraldary boıynsha syıaqylardy ǵana emes, sonymen birge qaıta ınvestısııalanǵan somalardy da qamtyp otyr. Iаǵnı aqshanyń bir bóligi qaıtadan otandyq kompanııalardyń aınalymyna qaıtarylady degen sóz.