Birlesken iste bereke bar

Táýelsizdiktiń eleń-alań jyldary qatty toqyrap, kúrmelýmen kúı keship qalǵan sharýashylyqtar qazirde qaıtadan eńse tiktep, ýaqyt, zaman, naryq talabyna saı, aıtarlyqtaı damý deńgeıin kórsete bastady. Jalpy alǵanda, aýyl sharýashy­lyǵynyń óndiris kólemi ǵasyrlar toǵysynan basynan bastap, turaqty damýǵa, oń ózgeristerge qaraı bet túzedi. Sodan bergidegi shırek ǵasyr­ǵa jýyq ýaqyt ishinde odan alynatyn ónim kólemi eselep artty. Aýylsharýashylyq óndirisiniń jalpy kólemi ondaǵan esege ósti. Mal sany kóbeıdi, egistik alqaby keńeıdi. Burynyraqta bıdaı, arpa, jońyshqa syndy dástúrli daqyldarmen shektelip kelgen dıqandar endi egistikti ártaraptandyrý isine qatty den qoıdy. 

Osy oraıda, tabys pen molshylyq kózi sanalatyn maıly daqyldardy, burshaq daqyldaryn ósirýdi de myqtap qolǵa aldy. Sonyń arqasynda álemniń 70-ten astam eline jyl saıyn 5-8 mıllıon tonna kóleminde astyq eksporttaý múmkindigine ıe boldy. Sondaı-aq jyl sanap un, et, sút, ósimdik maıy syndy aýyl sharýashylyǵy ónimderin syrtqy naryqtarǵa batyl shyǵara otyryp, álemdegi irgeli agrarlyq elderdiń qatarynan oıyp oryn aldy.

Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»

Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi О́ńirlerde agroónerkásiptik keshendi da­mytý jáne kooperasııa basqar­ma­sy­nyń basshysy Oljas Tilebaldınniń má­lim­deýinshe, aýyl sharýashylyǵynda júr­gi­zil­gen san salaly reformalardyń nátı­jesinde aýyl-aımaqtarda naqty men­shik ıesi paıda bolyp, eńbekke degen kózqaras ózgerip, naryq ustanymdaryna negizdelgen jańa óndiristik qarym-qatynas berik ornady. Endigi jerde «aq balyq, qar­ma­ǵyńdy qap balyq» dep jambastap jata berýdiń qısyny joq ekenin tereń sezingen esti-basty azamattardyń eren is-qımyldary aýyl sharýashylyǵynyń álemdik standarttarǵa saı qaıtadan, qa­ýyrt damýyna jol saldy. Úkimet tara­py­nan aýyl sharýashylyǵyna jasalyp kele jatqan keń kólemdi memlekettik qol­daý sharalary bul salanyń odan ári órken­de­ýi­ne sony serpin berdi.

Sondaı ómirsheń sharalardyń biri – aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteri. Al­dymen 2016 jyly qoldanysqa engen «Aýyl sharýashylyǵy kooperatıvter týraly» zań qabyldandy. Eli­­mizdiń agroónerkásiptik keshenin da­­mytýǵa arnalǵan memlekettik baǵ­dar­­­lamada kórsetilgen 8 basym baǵyt­tyń eń birinshisi osy aýyl sharýa­shy­­­ly­­ǵyn kooperatıvtendirý bolyp bel­gi­lendi. Germanııadan elimizge kelip, aýylsharýashylyq kooperatıvteri týraly zańdardyń durys ázirlenýine kómek kórsetken sarapshy Ýve Shıone elde kooperatıvtik qozǵalystyń durys qalyp­ta­syp, damýy úshin qajet bolatyn basty eki qaǵıdany atap kórsetken edi. Onyń birinshisi – adamdardyń kooperatıvke erikti túrde birigýi, ekinshisi – bastapqy kezeńde memlekettiń olarǵa qoldaý kór­setýi. Osy turǵyda bul iske mem­le­kettik deń­geıde mańyz berilip, oryndalysy qatań baqylaýǵa alyndy.

Elimiz kóleminde kooperatıvter jappaı quryla bastady. Qurylymdardyń basym bóligi sút qabyldaý, mal soıatyn pýnkttermen jabdyqtaldy. Aýyldardaǵy úı qasyndaǵy qosalqy sharýashylyqtar negizinde otbasylyq mal bordaqylaý alańdary qalyptasty. Alys aýyldardaǵy ózderin ózderi jumyspen qamtyp otyrǵan azamattardyń kópshiligi burynyraqta sanda bolǵanmen sanatta joq edi. Endi olar jeke kásipker retinde tirkeldi. Osyndaı jan-jaqty sharalardyń nátıjesinde elimizdiń túkpir-túkpirinde júzdegen myń­daǵan jeke kásipker, sonshalyqty jumys oryndary paıda boldy. Sondaı-aq aýyldardaǵy 56 myńnan astam úı mańyndaǵy qosalqy sharýashylyqtar qurylyp otyrǵan aýylsharýashylyq kooperatıvterine tartyldy.

Sóıtip, atalǵan kásipkerler men úı sharýashylyqtary qalypty memleket qamqorlyǵyna ıe bolyp, qadaǵalaýyna kóshti. Sharýashylyǵyn keńeıtemin, damytamyn degen azamattar jeńildikpen nesıe ala bastady. Osylaısha, shaban-shaltaq aýyldardaǵy uıymdaspaǵan kúıi, óz betimen ómir súrip jatqan adamdardyń tynys-tirshiligi memlekettiń aralasýymen birshama jandanyp, rettelip qaldy.

Elimizdiń árbir fermeri aýyl sharýa­shylyǵy kooperatıvi arqyly mem­lekettik qoldaýdy naqty sezine bas­­tady. Kooperatıvterdi tehnıkalyq ja­­ǵynan jabdyqtaý «KazAgro» UBH arqyly júzege asyrylatyn boldy. Jeke­­legen sharýa qojalyqtarynyń vete­rı­narlyq, agrohımııalyq, qarjylyq, jáne ónimdi ótkizý boıynsha ketken shyǵyn­dary kooperatıvterdi sýbsıdııalaý bo­ıynsha tólenip otyr. Sharýashylyq kooperatıvin damytýdyń arqasynda alǵashqy kezeńniń ózinde onyń quramyna 500 myńǵa jýyq usaq óndirýshi tartylyp, ónimderdi ótkizý men óńdeýdiń pármendi júıesi quryldy, shıkizatpen qamtamasyz etetin kásiporyndardyń úlesi 1,3 esege artty.

Sonymen qatar kooperatıvter erejege sáıkes ózderiniń úleskerlerine, ıaǵnı qosalqy sharýashylyq pen usaq sharýa qoja­lyqtaryna veterınarlyq, agro­hı­mııa­lyq, tehnıkalyq qyzmet kórsetý jáne jem daıyndaý boıynsha da túrli qyz­metter kórsete alady.

Kooperasııanyń taǵy bir artyqshy­lyǵy – agroóndiristik maqsatta jáne aýyl sharýashylyǵyna qatysty emes bıznes túrlerin ashýǵa nesıe berý qaras­ty­­rylǵan. Sonymen qatar kooperatıv ar­qy­ly kúndelikti tutynatyn nesıe alýǵa da bolady.

Mine, osyndaı baptalǵan baǵdar­la­masyna qaramastan aýyl sharýashy­lyǵy koopera­tıvteri barlyq ýaqytta, bir qalyp­ty damyp keledi deı almasaq kerek. Buryn­nan-aq oıy da, is-qımyly da baıaý bolatyn aýyl adamdarynyń enjarlyǵy, yqylassyzdyǵy, altybaqan alaýyzdyǵy ortaq istiń alǵa basýyna birshama kedergi bolǵan syńaıly. Sondaı-aq osy sharany uıymdastyrýǵa jumylǵan mekemelerdiń tarapynan oryn alǵan zańsyzdyqtar – kórsetkishterdi kóterip jazý, kooperatıvter sanyn qol­dan kóbeıtý syndy kemshilikter jóninde kezinde merzimdi basylymdarda jazyldy. Sonyń saldarynan bastapqy jobadaǵy birqatar sharaǵa jol-jónekeı ózgerister engizildi. Aıta­lyq, tájirıbe kórsetkendeı, búgingi tańda aýyl sharýashylyǵy ónimderin daıyndaýdy tirkelgen aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteriniń jartysyna jýyǵy ǵana júzege asyryp otyr. Qalǵan bóligi óz qyzmetterin jańa úlgide júrgize almaıdy nemese keleshegi joq dep sanalady. Sol sebepti Agroónerkásiptiń memlekettik baǵdarlamasyna engiziletin túzetýler aıasynda ákimdikterden kooperatıvter qurý jónindegi ındıkatıvti josparlar tájirı­be­si alynyp tastaldy.

«Soǵan qaramastan Aýyl sharýashy­lyǵy mınıstrligi buryn qurylǵan kooper­a­tıvterdi qorǵaý, qoldaý jónin­degi sharalardy jalǵastyrýda. Ári qaraı da­mýǵa naqty múmkindikteri bar koope­ra­­­tıvter qoljetimdi jáne zańǵa saı bar­lyq memlekettik qoldaý túrle­ri­men qam­ta­masyz etile beredi, al damý bola­shaǵy joq kooperatıvter úshin múlik kepildigin júzege asyrýdyń mehanızmi usyny­latyn bolady», dedi O.Tilebaldın.

Qazirgi tańda mal sharýashylyǵynda sýbsıdııanyń otyzdan astam túri bar eken. Úkimet jyl saıyn osy sýbsıdııalarǵa mıllıardtaǵan qarjy bólip keledi. Demek aýyl eńbekkerlerine osynshama kólemde tegin kómek kórsetilýde. Atal­ǵan sýbsıdııalardy buryn tek iri, áleýet­ti sharýashylyqtar alyp kelse, endi kooperatıvterdiń arqasynda jekelegen kásipkerler, sharýa qojalyqtary da bul qarajattyń ıgiligin molynan kórip otyr.

«Aýyl sharýalyǵynda jumys isteıtin shaǵyn nysandardy irilendirý – óte durys sheshim. О́ıtkeni iri sharýashylyqqa qarjy tartý, jańa tehnologııalar alý da áldeqaıda jeńilirek. Sondaı-aq mal tuqymyn asyldandyrý jumystaryn, ónimderdi ótkizý máselesin de kelisip sheshýge bolady. Buryn bizdiń aýmaqta et, sút ónimderin ótkizý, qabyldaý isi uıymdas­tyryl­maǵandyqtan, mal ósirýshiler óz ónimderin qaıda tapsyraryn bilmeıtin. Sońǵy jyldary bul is talap deńgeıinde, jaqsy jolǵa qoıyldy», deıdi sharýa qojalyǵynyń ıesi E.Tóleýhanuly.

Bir aıta keterligi, agroónerkásip keshe­ni salasyndaǵy munyń aldyndaǵy baǵdarlamalar salalyq deńgeıde bolsa, aýylsharýashylyq kooperatıvteri mem­lekettik deńgeıge deıin kóterilip, soǵan saı ony júzege asyrýǵa tek Aýyl sharýa­shylyǵy mı­nıstr­ligi ǵana emes, sonymen qatar basqa da mınıstrlikter, ekonomıkalyq-salalyq qurylymdar qa­tys­tyrylýda. Mine, osynyń ózi – koopera­tıvterdiń aýyl halqy úshin ma­ńyzy zor, paıdasy mol jańa, ómirsheń joba eken­diginiń taǵy bir dáleli.

Qansha degenmen, sharýashylyq koopera­­­tıvteri búgingi aýyl ómiriniń naq­ty­ly kórsetkishi, qozǵaýshy kúshi bolyp qalyp otyr. Olardyń óndirgen, ótkizgen ónim­deriniń egjeı-tegjeı esepke alynýynyń arqasynda memleket ár koope­ratıvke, tipti onyń árbir múshesiniń jaǵ­daıyn qarastyrýǵa, kó­mek kórsetýdiń joldaryn aıqyndaý múmkindigine ıe. Sala boıynsha zertteý júrgizý, tereń taldaý jasaý, sodan keıin baryp belgili bir joba daıyndaý úshin osynyń ózi de jaqsy jetistik.

О́tken jylǵy statıstıkalyq málimet­ter boıynsha búginde elimiz kóleminde 3 248 aýyl sharýashylyǵy kooperatıvi qyzmet etedi. Onyń ishinde ósimdik shar­­ýa­­­shylyǵy baǵytynda 322, mal sharýa­shy­ly­ǵynda 1 255 qurylym kúsh biriktirgen. Atalǵan kooperatıvterde shamamen 44,1 myń múshe bar, onyń ishinde: zańdy tulǵalar – 379, jeke kásipkerler – 3,9, sharýa qojalyqtary, fermerlik sharýa­shy­lyqtarda – 19,7 jáne jeke qosalqy sharýa­shylyqtarda – 24 myń adam eńbek etedi.

Jekelegen usaq sharýashylyqtarǵa qaraǵanda irilendirilgen sharýa birles­tik­te­riniń beretin paıdasynyń mol eken­digin sheteldik tájirıbelerden de kórýge bolady. Aıtalyq, aýyl sharýa­shy­lyǵy ónimderin óndirý, ótkizý boıynsha álemde birinshi oryn alatyn alpaýyt AQSh-ta iri sharýashylyqtardyń sany mundaǵy aýyl sharýashylyǵy sýbektileriniń bar-joǵy 8 paıyzyn ǵana quraıdy eken. Biraq soǵan qara­mastan olar aýyl sharýashylyǵynan alynatyn ónimderdiń 80 paıyzyn berip otyr. Mundaı mysaldardy naryq zańy boıynsha jumys isteıtin batystyń basqa da elderinen kóptep keltirýge bolady. Olar kooperatıvke bir kásip salasy bo­­ıynsha birigýge eńbekti jeńildetýdiń qu­ra­ly dep qaraıdy. Sonan soń qoǵamda ózindik bet-bedelin qalyptastyrý úshin, Úkimet tarapynan qajetti, mindetti kó­mek, qoldaýlardy qalypty alyp turý úshin, basqa da problemalaryn sheshý úshin salalyq kooperatıvter odaǵyna nemese qaýymdastyqtarǵa qosylady. Damý baǵytyndaǵy ekonomıka kele-kele min­detti túrde kooperatıvterdiń qu­rylýyn talap etedi. О́ıtkeni eńbek etýge qabiletti ha­lyqtyń basym bóligi óndiris salasyna uıym­dasqan túrde ǵana tartylady.

Budan shyǵatyn qorytyndy, aýyl­sharýashylyq kooperatıvterin qalaı­da damyta berý kerek. Kooperatıv dege­ni­miz, túptep kelgende – ekonomıka men óndiristiń únemi qozǵalys, áreket ús­tindegi jandy bir bólshegi. Oǵan eń al­dymen aýyl turǵyndarynyń, eńbek adamdarynyń ózderi múddeli bolǵany jón. El arasynda «Bereke basy – birlik», «Birlik bolmaı tirlik bolmas» degen sózder jıi aıtylady. Endigi jerde onsyz da qarym-múmkindigi shekteýli fermer, kásipkerler birlese qımyldap, ortaq iske óz úlesterin qosa bilse ǵana sala qyzmeti ósip-órkendep, senimmen alǵa basa beretin bolady.