Eldiń bolashaǵyn qalyptastyratyn – mektep. Búgingi tańda ata-ana aqshasy jetse, balasyn memlekettik emes, jekemenshik mektepte oqytqysy keledi. Onyń jalpy mektepten artyqshylyǵy qandaı? Bul bilimdegi báseke me álde bıznes pe? Osy týraly Ulttyq bıznes jáne ınjınırıng mektebiniń negizin qalaýshy, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty Gúlmıra Qorǵanbaevamen áńgimelesken edik.
– Nazarymyzdy aýdartqan – mektep ataýyndaǵy «ulttyq» degen sóz. Osy sózdiń mekteptiń tujyrymdamasynda alatyn orny qandaı?
– Ulttyq ıdeıa – ulttyq kodtyń saqtalýy. Bizdiń dástúrimiz ben mádenıetimiz tárbıe máselesinde negizgi tujyrymdama bolýy kerek. Árıne, mekteptegi bilim berý júıesine álemdegi jańashyldyqtar engiziledi. Biraq mektep bilim berýmen ǵana shektelmeıdi ǵoı. Balalardy tárbıeleý de mekteptiń negizgi mindeti. Sondyqtan oqýshylardyń boıyna ult ekenin, qazaq ekenin, dástúr, mádenıetin osy bastan sińirgen jón. Dál qazir bizdiń qoǵamda ulttyq daǵdarys bolyp jatyr. Al tarıhyn bilip, salt-dástúrin qurmettep, ult retinde ózin súıgen adam básekege qabiletti bola alady. Ulttyq mektep atalýynyń sebebi – osy.
– Sizder tárbıege qanshalyqty kóńil bólesizder?
– Qazirgi balalar múlde basqa. Olar erkindikti, bireýge táýeldi bolmaýdy jaqsy kóredi. Biraq tártipti umytpaý kerek. Mekteptiń óz tártibi bar. Biz oqýshylarǵa qoǵamdyq jaýapkershilikti túsindiremiz. О́zin qurmetteıtin adam – aınalasyn da qurmetteıdi. Mektepte ózara syılastyqqa mán beremiz. Máselen, muǵalimder oqýshylarǵa jekip uryspaıdy, psıhologııalyq qysym jasamaıdy. Bul nárse tárbıede óte mańyzdy. Daýys kóterip nemese til tıgizip, namysyna tıip balaǵa birdeńe túsindiremin deý qatelik. Ár bala – jeke tulǵa. Árqaısysynyń ózindik ereksheligi bar. Sony eskerý kerek. Atap ótkenimdeı, balamen durys qarym-qatynas jasasa, túsindire bilse, bala da túsinedi. Muǵalimderdiń kásibıligi de sonda. Árıne, bul jerde ata-ananyń da jaýapkershiligi bar. Biz birlesip jumys isteımiz.
– Jekemenshik mektepte oqý aqyly. Ony árkimniń qaltasy kótere bermeıdi. Keıde osy «jekemenshik mektepter bızneske aınalyp bara jatyr» degen pikirler jıi aıtylyp jatady. Munymen, kelisesiz be?
– Bul – áleýmettik bıznes. Jekemenshik mektep bolsaq ta bizdiń mektepte oqý granttary qarastyrylǵan. Talantty, talapty oqýshylarǵa grant beremiz. Tipti mektepte úzdik oqyp jatqan balalarǵa da jeńildik jasaımyz. Bolashaqta aıaqtan turyp turaqtalsaq, aýyldaǵy balalarǵa da qoljetimdi bolatyndaı múmkindik qarastyramyz. Jekemenshik mektep aqshanyń kózi emes. Shynyn aıtsaq, bular ınvestorlardyń qarajatyna ómir súredi. Ony keminde 5 jyl qarjylandyrý kerek. Mundaı mektep ashatyn adamdardyń moınynda úlken áleýmettik jaýapkershilik tur. Sondyqtan aqyly mektepter soǵan saı jaǵdaı jasaıdy. Menińshe, mektep ashqan kez kelgen adam aqsha tabaıyn dep emes, bilim júıesin ózgerteıin, damytaıyn degen janashyrlyqpen ashady. Ata-analar da sapaǵa qatty mán beredi. Qazir básekelestik te artyp keledi. Sondyqtan mektepke tek bıznes retinde qaraý tıimsiz.
– Jekemenshik mektepter men jalpy orta mektepterdi salystyrsa, bilim sapasynda, júıesinde aıyrmashylyq bar. Mekteptiń jabdyqtalýy da bólek. Bylaı qarasań, jekemenshik mektepti ınvestorlar qarjylandyrsa, jalpy mektepterge memleketten aqsha bólinedi.
– Jekemenshik mektepter sekildi jalpy orta mektepter de damýǵa tıis. Bilim salasyna transformasııa kerek. Qazir memlekettik mektepter fabrıka sekildi jumys isteıdi. Qatyp qalǵan júıeden áli shyǵa almaı keledi. Bir synypta 30-35 baladan otyrady. Onyń bárine jeke-jeke kóńil bólý múmkin emes. Qazir bilim tujyrymdamasy balanyń qaı jaqqa ıkemi baryn anyqtap, sol boıynsha jumys isteýge baǵyttalýy kerek. Biraq memlekettik mektepter de balany qabiletine qaraı damytý týraly sóz qozǵamaı-aq qoıýǵa bolady. Áıteýir oqyp, bitirse boldy degen júıe. Barlyq mekteptiń arasynda báseke bolýy kerek dep esepteımin. Menińshe, memlekettik mektepter de ınvestısııa tarta alýy qajet. О́zderi de damýǵa, birsaryndy júıeni ózgertýge talpynsa, sonda nátıje bolady. Máselen, Ulttyq bıznes jáne ınjınırıng mektebinde bir synypqa 18 baladan artyq qabyldanbaıdy. Bul az da emes, kóp te emes. Muǵalimniń ár balamen jeke jumys isteýi úshin jetkilikti. Sondaı-aq mekteptiń jabdyqtalýy da mańyzdy ról atqarady. Bala mektepke kelgende ózin erkin sezinýi kerek. Sol úshin árbir mektepte oqýshylar bos ýaqytynda dostarymen otyryp áńgimelesetin, jeke jumys isteıtin nemese basqa da jumystaryn isteıtin keńistik, ıaǵnı kovorkıngter bolýǵa tıis. Taǵy aıta ketetin nárse, mekteptegi bilim tek mektepte ǵana berilmeýi kerek. Mysaly, bizdiń oqýshylar únemi qarjy ortalyqtaryna, kitaphanalarǵa, mýzeılerge, ýnıversıtetterge baryp turady. Oqýshylar osy bastan qarjy qalaı basqarylatynyn, gazet qalaı shyǵarylatynyn, basqa da jumys barysyn sanaly túrde túsinýi kerek.
– Jekemenshik mektepke balalar qalaı qabyldanady, olarmen qalaı jumys isteısizder?
– Mekteptegi eń úlken kemshilik – balany zerttemeý. Eń áýeli balany qaı baǵytqa, qaı salaǵa ıkemi bar sony bilý kerek. Biz mektepke qabyldaǵan kezde balany zertteımiz. Oqýshynyń myqty tusyn damytý arqyly ony bir salanyń kásibı mamany bolýǵa daıarlaýǵa bolady. Mysaly, 12 jasyńyzdan jýrnalıstıkaǵa qyzyǵýshylyǵyńyz baryna mán berip, sol boıynsha qabiletterińizdi damytqan bolsa, sol kezden osy sala boıynsha tájirıbe jınaýǵa múmkindik bergen bolsa, siz qazirgi deńgeıińizden de myqty bolasyz. Mekteptegi júıege sondaı ózgeris kerek. Bilim berýdiń mazmuny árqashan balaǵa baılanysty bolýy shart. Sonda oqýshy kolledjge, ýnıversıtetke daıyn bolyp barady. Elimizde tek jekemenshik mektepter ǵana emes, memlekettik mektepter de osyndaı baǵytta damıtynyna senemin.
– Qazir arnaıy baǵyttarǵa basymdyq beretin jekemenshik mektepterdiń qatary kóbeıip keledi. Mysaly, sizder nege bıznes jáne ınjınırıng baǵytyn tańdap aldyńyzdar? Salalyq mektepterdiń qandaı artyqshylyqtary bar?
– Menińshe, mektepter 20 ǵasyrdaǵy jalpylama berý júıesine qurylǵan modelderin ózgertýi kerek. Dál qazir osyndaı salalyq baǵytty damytý tıimdi ári sapaly bolady. Gýmanıtarlyq, ekologııalyq, jaratylystaný, bıznes, ǵylym jáne taǵy basqa da baǵyttardaǵy ártúrli mektep kóbeıýi qajet. Al nege bıznes baǵytyn tańdaǵanymyz týraly aıtatyn bolsaq, elimizdiń patrıoty retinde bizde de myqty bıznesmenderdiń, jańa tehnologııalar jasap shyǵatyn ınjenerlerdiń kóp bolǵanyn qalaımyz. О́z azamattarymyz sapaly mamanǵa aınalýy úshin jaǵdaı jasaǵymyz keledi. Sondaı-aq oqýshylarǵa qazirden bastap óz jobalaryn kommersııalandyra bilýdi úıretemiz. Balalar alǵan bilimin is júzinde paıdalana alýǵa tıis. Oqýshylarymyz qazirdiń ózinde zamanaýı tehnologııalar arqyly ıdeıalaryn iske asyryp, jetistikke jetip jatyr. Sondyqtan biz praktıkaǵa mán beremiz. Aıta keteıik, áriptestikke de árqashan ashyqpyz. Basqa mekteptermen birlesip jumys isteýge daıynbyz.
– Al muǵalimderge qandaı talap qoıasyzdar?
– Mektep muǵalimge tikeleı baılanysty. Pedagogterdi daıarlaý máselesi óte ózekti. Muǵalim ózgermeıinshe, bilim júıesi ózgermeıdi. Sondyqtan muǵalimge qoıatyn talabymyz óte joǵary. Mysaly, kásibı bilimdi mamandar bolady, biraq zamanaýı talaptarǵa ıkemi kelmeıdi. Ondaı pedagogterdi qabyldaı almaımyz. Qazir muǵalim jan-jaqty, erkin bolýy kerek. Bizdiń mektepte «Jeti jarǵy» konsepsııasy bar. Soǵan sáıkes balanyń ıntellektin, sana-sezimin, minez-qulqyn, estetıkalyq sezimderin, denesin, bárin birdeı damytýǵa, tárbıeleýge kúsh salamyz. Barlyq mektepke óz konsepsııasyn qurý qajet dep oılaımyn. Bala – bizdiń bolashaǵymyz. Sondyqtan bilim salasyna beıjaı qaraýǵa áste bolmaıdy. Jekemenshik mektep bolsaq ta bizdiń jalǵyz maqsatymyz bar, ol – sapaly bilim berý jáne sol úshin eń jaqsy jaǵdaıdy jasaý.
Áńgimelesken –
Aıtolǵan JÚNISHAN,
«Egemen Qazaqstan»