Qaı salada maman tapshy?

Ańǵarsaq, qaı kezde de bolmasyn óndiristen habary bar mamanǵa suranys kemigen emes. Ras, qazir ónerkásip meılinshe jańa tehnologııalardy engizý­ge tyrysady. Áıtkenmen, sol quryl­ǵylardy adam basqarady ǵoı. О́ndiris salasynyń maman­daryna suranys alpaýyt kompanııalar shoǵyrlanǵan óńirlerde baıqa­la­dy. Onda jumys isteýge nıet­tilerge usy­nylatyn jalaqy da táýir. Biraq dáp sol salanyń ma­ma­­ny ózge aımaqtarda az jal­a­qy­ny qanaǵat tutyp júrýi áb­den múmkin. Mundaıda qos ta­rap, ıaǵnı jumys berýshi men sala mamany elektrondy eń­bek bır­jasynyń kómegine júgin­ýine bolady. Elektrondy plat­for­­manyń artyqshylyǵy osy. Eń­bek resýrstaryn damytý or­­ta­­ly­­ǵy strategııa basqarma­sy­­­­nyń bas sarapshysy Madııar Al­­dııarov­tyń aıtýynsha, eń­bek nary­­ǵynda keıingi aılarda muǵa­lim­derge suranys joǵary bolyp tur.

– Elektrondy eńbek bırja­syn­daǵy málimetterge súıener bol­saq, keıingi aılarda mek­tep muǵalimderine suranys kúrt kóbeıgenin baıqaımyz. Ási­re­se matematıka, jaratylystaný baǵytynda sabaq beretin muǵa­lim­der qajet. Onyń birden-bir sebebin jańa oqý jylynyń bas­talýymen baılanystyramyz. Bul sta­tıs­tıkaǵa mektep tabal­dy­ry­ǵyn attaǵan oqý­shy­lardyń sany da áser etedi. Aıta bersek, taǵysyn-taǵy bir­neshe faktor bar. Keıingi aılarǵa kóz júgirtsek, elektrondy eńbek bır­jasynda mektep muǵa­lim­­derine 18 myń bos jumys orny qalyptasypty. О́ndiris, qyz­met kórsetý salasyndaǵy ma­man­­darǵa da suranys joǵary. Bul baǵytta áýeli baılanys operatorlaryna, dánekerleýshi, tiginshi, kólik jóndeý jelilerine mamandar qajet ekenin eske salamyz. Árıne, eńbek naryǵynda belgili bir mamandyqtarǵa suranys kúrt artqan soń, onyń orny á de­gen­nen tola qoımaıdy. Biz muny aı saıyn mınıstrlikke usy­nyp otyrǵan aqparattardan ań­ǵar­dyq. Negizi, eńbek bırja­syn­da jumys izdep júrgen muǵa­lim­derdiń de túıindemeleri kóp. Alaı­da olardyń basym kópshiligi – gýma­nıtarlyq baǵytty tań­da­ǵan­dar. Al gýmanıtarlyq pán­der­diń ishinde qazir aǵylshyn tili páni­niń muǵalimderine suranys jo­­ǵary bolyp tur, – deıdi M.Aldııarov.

Elde qyzmet kórsetý, bilim sala­symen qatar ónerkásipte maman tapshylyǵy baıqalatynyn bil­dik. Taqyrypty qaýzaǵan soń, qalyptasqan jaǵdaıdyń sebep-saldaryna da úńilgendi jón kór­dik. Matematıka, jaraty­lys­taný baǵytynda muǵalim tap­shy­ly­ǵy kóbine óńirlerde baıqalady. Munyń bir sebebi – matematıka pánin ekiniń-biri tańdaı bermeıdi. Sosyn matematıkada bilimi, mashyǵy bar mamandar basqa da salalarda eńbek etýden qashpaıdy. Biz bilsek, bul búgin ǵana týyndap otyrǵan má­sele emes. Ásirese shalǵaı aýyl­darda muǵalim burynnan tap­shy. Naq qazir elektrondy eńbek bırjasynda muǵalimge bos jumys oryndarynyń qalyptasýy, túıindemelerdiń artýy maýsymdyq sıpatqa ıe. Shilde, tamyzda bilim salasynda suranys pen usynys qalyptassa, kún jylyna bastaǵan shaqta aýyl sharýashylyǵy mamandaryn izdeıtinder kóbeıedi. Sol sekildi kóktemde qurylystan habary bar jumysshylar qajet boldy. Jumysshylardyń ja­la­qysy ár óńir, qalanyń áleý­mettik-eko­no­mı­kalyq jaǵ­da­ıyna qa­raı qa­lyp­tasatynyn bilemiz. Sáıke­sin­she, aýyldan qalaǵa tek jumys úshin baratyn jas kóp. Mysaly, pedagog-psıholog mamandyǵy boıynsha bilimi bar Erbolat О́serbaev tańdaǵan mamandyǵyn shetke ysyryp, basqa salada ba­ǵyn synap kórýge oqtalǵan.

– Osydan tórt jyl buryn aýyl­dan Atyraýǵa jol tarttym. Ba­ǵy­ma qaraı, iri munaı kompa­nııa­larynyń birine ashanaǵa jumysqa ornalastym. Sonda azdy-kópti tórt jylǵa jýyq eńbek ettim. Eńbegime qaraı kóp uzamaı ashanaǵa jaýapty boldym. Munaıly ólkede bir aı jumys istep, bir aı demala­tyn­myn. Vahtalyq jumystyń ta­laby – solaı. Tabysy da  jo­ǵa­ry. Demalysta da «eki qolǵa bir kúrek» tabyla kete­tin. Qa­zir qarap otyrsam, menimen birge pedagog-psıholog maman­dyǵy boıynsha bilim alǵan qatarlastarymnyń basym kóp­shiligi basqa salada shyń­da­lyp júr. Sebebi belgili, jumys joq. Jumys joq eken dep qol qýsyryp otyrýǵa bolmaıdy ǵoı. Basqa salaǵa bet burǵanyma esh ókinbeımin. Qazir ózimdi qyzmet kórsetý salasynda biraz shyńdaı túsý úshin Atyraýdaǵy jumystan shyǵyp, Astanaǵa keldim. Salada tá­jirıbem bolǵan soń jumys bir­den tabyla ketti. Endi osy baǵyt­ta shyńdala túsýge nıettenip otyrmyn, – deıdi ol.

Sarapshylardyń pa­ıym­daýynsha, keleshekte ana­lı­tı­ka­lyq taldaý jasaı alatyn, bi­li­gi joǵary mamanǵa suranys bolady. Sebebi Úkimet te ómir boıy bilim alý, mamandardyń daǵdysyn kóterý konsepsııa­syn alǵa tartyp otyr. Iаǵnı munda kez kelgen maman jyl saıyn óziniń bilimin jetildirip otyrǵany mańyzdy. Árıne, alysqa kóz tastasaq, bolashaqta ja­sandy ıntellektiniń damýy eńbek na­ryǵyna áser etýi múmkin. Bul degenińiz bilikti maman osyndaı ke­dergilerge daıyn bolyp, mashyq­tal­ýy qajet degendi uq­ty­rady. Este bolsa, alǵash kompıýter paıda bolǵan tusta sarap­shy­lardyń araǵa 10-20 jyl salyp barlyq salanyń mamandary ǵalamtordy paıdalanady degenine sený qıyn boldy. Qazir she, kompıýterdi jas-kári tegis biledi. Tipti el-jurt memlekettik qyzmetke júginý úshin tabanynan taýsylyp mekeme kezbeıdi.

Ulttyq statıstıka bıýrosy­nyń deregine súıensek, elde jumys kúshi­niń úlesi – 68,8 pa­ıyz. Bul kór­setkishti byltyrmen salys­tyr­ǵanda bálendeı ózgeris baı­qal­maıdy. Sonymen qatar eńbekke ja­ramdy jastardyń úlesi – 69 paıyz (3,7 mln adam). Byltyrmen salystyrar bolsaq, munda da ózgeris joq. Degenmen eńbekke aralasqan jas­tardyń úlesi byltyrǵa qara­ǵan­da 1 pa­ıyz­ǵa ósken.

Áleýmettanýshy Baqyt Álmura­tovtyń pikiri de Eńbek re­sýrs­taryn damytý ortalyǵy stra­tegııa basqarmasynyń bas sarap­shy­sy usynǵan statıstıkamen ush­tasady.

– Úkimet bilim salasyna erekshe kóńil bólip otyr. Muǵa­lim­derdiń jalaqysy ósti. Ári byltyr Prezıdent Joldaýda «Jaıly mektep» ulttyq jobasy týraly aıtty. Elde de­mo­grafııalyq ósim baıqalady. Osy­dan kelip qoǵamda muǵalim tapshylyǵy baıqalady. Ásirese matematıka, fızıka, jaratylystaný baǵytynda bilimi bar pedagogterge suranys joǵary. Árıne, jergilikti ákimdikter de pedagogıkalyq mamandyqtarǵa grant qarastyratynyn joqqa shyǵara almaımyz. Jyl saıyn mem­lekettik tapsyrys sheńbe­rinde ta­ǵaıyndalatyn granttarda tehnı­ka­lyq mamandar, ınjener, tehnologter qamtylady. Biraq olarǵa da suranys azaımaı tur. Bul qatarǵa sý sharýashylyǵy ma­mandaryn qosamyz. Joǵaryda ataǵan jáne ózge de tehnıkalyq mamandyqta bilim alǵan jas­tar erteń qaıda baryp jumys is­teıtinin bilmeıdi. Elde óndi­ris oryndary az. Jalaqy tómen. Biz meılinshe jastardyń ǵy­lym­men aınalysýyna jol ashýy­­myz qajet dep oılaımyn. Sebebi elimiz ǵylymı patent alý jaǵy­nan 39-orynda bolǵanymen, ony óndiriske engizýde 80-orynda, – deıdi B. Álmuratov.

Árıne, óndiris oryndary barda tehnıkalyq mamandyqty meń­ge­rgen jastar árdaıym qo­ǵam­ǵa qajet. Al keıingi kez­degi sýǵa qatysty týyndaǵan máse­le­lerdiń bir shetinde elde sý shar­ýa­shylyǵynan habary bar ma­mandardyń tapshylyǵy aıtylady. Sebebi zerdeleý jumys­ta­rynan keıin sýshylardyń jala­qy­sy az ekeni belgili boldy. Áleý­met­ta­nýshy oraıy kelgende bastaýysh synyp oqýshylary arasynda júr­giz­gen saýaldamaǵa toqtaldy.

– Biz bir mekteptiń basta­ýysh synyp oqýshylaryna «Siz bola­shaqta qaı salanyń mamany bolǵyńyz keledi?» degen ortaq suraq qoıdyq. Ǵaryshker bolamyn deıtin birde-bir bala joq. Injener, dáriger, polıseı, muǵalim bolýdy armandaıtyndar sanaýly. Qyzyǵy, baldyrǵandardyń arasynda «tık-toker» bolamyn degender kezdesedi. «Nege?» desek, «olarda aqsha kóp» dep jaýap beredi. Tórtinshi synyp oqýshysynyń kózqarasy osyndaı. Bizdińshe, óńirlerde kásiporyndar kóptep ashylsa, memlekettik grantta bilim alǵan stýdentterdiń ara­synda ju­mys­pen qamtyl­ǵan­dardyń úlesi kóbeıer edi. Shyny kerek, grantta oqysa da ózi­niń keleshekte qaıda jumys isteıtinin bilmeıtin jastar bar. Jastardyń zeıinin meılinshe ǵylymǵa burýymyz kerek. Muny qoǵam da jaqsy bilip otyr. Oıymdy túıindeıtin bolsam, jas maman qaı salany meńgerse de bilikti, básekege qabiletti bolsa, árkez bási joǵary bolady, dep pikirin tolyqtyrdy ol.

Qaıbir jyldary zańger, ekonomısterge suranys artyp, sol mamandyqta oqýdy kókseıtinder kóbeıdi. Qazir zańger, ekonomıst jeterlik. Alaıda jumys usynatyndardyń qaı-qaısysy da bilikti ekonomısti, bilikti esepshi, zańgerdi, jalpy, qaı salada bolsyn tájirıbesi to­lys­qan maman izdeıdi. Endeshe, bilim salasyndaǵy reformalar keleshekte sapaly maman daıarlaýǵa septesedi degen senimdemiz.