Jahandyq qaýipsizdikti baıyptaǵan

Prezıdent Q.Toqaev qazir­gi tańda álem ydyrap, bólshek­tenip bara jatqanyna alań­daý­shylyq bildiredi. Ekinshi dú­nıe­júzilik soǵystan keıin shar­tarap­tyń túkpir-túkpirindegi kósh­basshylar jınalyp, jahan­dyq qaýipsizdik pen turaq­ty­lyq­ty saqtaý jolynda ortaq ke­lisimge kelgen-tuǵyn. О́kinishke qaraı, keıingi kezde álemniń ár bu­ryshynda tutanǵan soǵys órti órshil maqsatymyzǵa keder­gi kel­tirip otyr. Onyń ústi­ne AQSh pen Qytaı sekildi alpaýyt derjavalar arasynda týyndaǵan saýda soǵysy da, koronavırýs pandemııasy da azyq-túlik jet­kizilimine kedergi keltirdi. Shyn máninde ár memleket jeke múd­desin kúıttep ketetinin anyq ań­ǵart­ty. Memleket basshysy «The Hill» basylymynda jazǵan ma­qa­lasynda osyny tuspaldap otyrǵany túsinikti.

Sondaı-aq Q.Toqaev klı­mat­tyń ózgerýi, jasandy ıntel­lekt, jap­paı qyryp-joıý qa­rýlary­nyń qaýpine qatys­ty pikir bil­dirdi. Budan bólek Prezı­dent BUU Bas Assambleıa­synyń ses­sııa­­synda Qa­ýip­­siz­dik Keńesine reforma jasaý qa­­jettigine nazar aýdarǵan bola­tyn.

«Qaýipsizdik Keńesine jan-jaq­ty reforma jasamaı, biz atalǵan qıyndyqtardy jeńe almaımyz. Bul – adamzat balasynyń basym kóp­shiliginiń múddesine saı keletin zamanymyzdaǵy eń úlken qajettilik. Keńeste «orta derjavalardyń» jáne barlyq damýshy eldiń úni kúshe­ıetinine, anyq estiletinine kámil senemin. Baıqaýymyzsha, Qaýipsizdik Keńesi tyǵyryqtan shyǵa almaıtyn sııaqty. Sondyqtan beıbitshilik pen qaýipsizdikti saqtaýda mańyzdy ról atqara alýy úshin onyń quramynda basqa elder, sonyń ishinde Qazaqstan da bolýy kerek», dedi Memleket basshysy.

Prezıdenttiń sózi óte oryndy ekenin aıta ketken jón. Osy oraıda, oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin BUU Qaýipsizdik Keńesine az-kem toqtala ketkenimiz jón shyǵar. Irgeli uıymnyń basty mindeti – álemde beıbitshilik pen qaýipsizdikti saq­taý, bitimgerlik mıssııasyn atqarý, halyqaralyq sanksııalar salý jáne QK qararlary arqyly áskerı is-qımyl máselelerin sheshý. Keńes BUU quramyndaǵy negizgi alty mekemeniń biri. Qaýipsizdik Keńesi BUU-ǵa múshe basqa memleketterdiń oryndaýy mindetti sheshim shyǵarýǵa quqyly. Irgeli uıymǵa múshe bolǵan el óziniń bastamalaryn usynýǵa jáne múddesin qorǵaýǵa, mańyzdy dep sanaǵan máselelerge álemniń nazaryn aýdartýǵa múmkindigi bar. Qysqasha aıtqanda, Qaýipsizdik Keńesi – óz ustanymynyń ózekti­li­gin dáleldeýge arnalǵan biregeı alań.

BUU Qaýipsizdik Keńesi qura­mynda 15 memleket bar. Onyń beseýi turaqty múshe. Atap aıtqanda, AQSh, Qytaı, Reseı, Ulybrıtanııa jáne Fransııa. Qalǵan turaqty emes 10 múshesi eki jyl saıyn aýysyp otyrady. Qazirgi tańda irgeli uıymǵa Brazılııa, Ekvador, Gabon, Gana, Mozambık, Albanııa, Malta, Shveısarııa, Birikken Arab Ámirlikteri jáne Japonııa turaqty emes múshe retinde engen. BUU Qaýipsizdik Keńesiniń tu­raq­ty músheleriniń ereksheligi – veto qoıý quqyna ıe. Iаǵnı 14 mem­leket qarardy qoldasa da, bes mem­lekettiń bireýi oǵan qarsy shyqsa, qujat qabyldanbaıdy.

Osy oraıda, 2017-2018 jyldary Qazaqstan da BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi bol­ǵanyn, 2018 jylǵy qańtarda uıym­ǵa tóraǵalyq etkenin aıta ket­ken jón. Osy mártebeli merzim kezin­de elimiz jahandyq qaýipsizdik pen beı­­bit­shilikti saqtaýǵa qatysty kóp­tegen bastama kótergeni esimiz­de. Qaýipsizdik Keńesindegi Qazaq­stan basymdyq bergen baǵyttyń biri – ıadrolyq qarýdy taratpaý máse-lesine arnaldy.

Veto máselesin qozǵaýymyz beker emes. Kez kelgen eldi BUU qura­mynan da, BUU Qaýipsizdik Keńesi quramynan da shyǵarýǵa Qaýipsizdik Keńesi músheleri kelisim berýge tıis. Alda-jalda turaqty músheniń bireýi qarsy shyqsa, onda sheshim qabyldanbaıdy. Biraq keıingi jyldary álemniń polıarlaný saldarynan uıymnyń ishinde alaýyzdyq týyndaǵany jasyryn emes.

Birinshiden, 1946 jyly BUU QK qurylǵaly beri 300-ge jýyq veto qoıy­lypty. Sonyń jartysyna jýy­ǵy keńes odaǵyna jáne onyń mu­ra­geri Reseıge tıesili. Keıingi jyl­dary Reseı men Qytaı veto quqy­­ǵyn jıi qoldanyp júrgeni de ja­­syryn emes. Bul – birinshi másele.

Ekinshiden, Reseıdiń Ýkraınaǵa basyp kirgenin búkil álem jaqsy biledi. Biraq atalǵan el BUU Qaýip­sizdik Keńesiniń turaqty múshesi bolǵandyqtan, jer-jahannyń bas­ty uıymy buǵan shara qoldana almaı otyr. О́ıtkeni ony aıyptaǵan kez kelgen qujatqa Kreml bıligi qarsylyq tanytady. Saldarynan BUU-nyń da, Qaýipsizdik Keńesiniń de qoly baılaýly bolyp otyr.

Endeshe, Reseıdi BUU Qaýipsizdik Keńesi quramynan da, BUU Bas Assambleıasy quramynan da shyǵarý múmkin emes. О́ıtkeni Reseıdiń veto qoıý quqyǵy bolǵandyqtan, ony uıymnan shyǵarý jónindegi kez kelgen qujatty qabyldatpaıtyny aıtpasa da túsinikti. Nemese Reseı halyqaralyq arenadaǵy óziniń búkil kúshinen bas tartyp, óz-ózin shyǵarý týraly qarardy qabyldaýy qajet. Biraq qazirgideı kezeńde de, keleshekte de bolýy ekitalaı.

Keıbir múshe memleketter BUU-da reformalar júrgizýge, ásirese turaqty múshelerdiń genosıd jasaǵan kezinde veto qoıý quqy­ǵy­nan aıyrýǵa shaqyryp júr. Bul máseleniń BUU qabyrǵasynda tal­qylanyp júrgenine biraz ýaqyt ótti. Máselen, 2005 jylǵy Dúnıejúzilik sammıtten keıin «Kishi bestik» (S5) dep atalatyn Kosta-Rıka, Iordanııa, Lıhtenshteın, Sıngapýr jáne Shveısarııa turaqty múshe­lerdiń genosıd, soǵys qylmystary men adamzatqa qarsy qylmystarǵa qatysty máselelerde veto qoıý quqyǵynan bas tartýǵa shaqyr­dy. Degenmen S5 uıymy 2012 jyly taratyldy, biraq olar kótergen másele áli kúnge deıin kún tártibinde tur. Qazirgi tańda BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaq­ty músheleri Fransııa men Ulybrıtanııa uıymǵa reforma jasaý máselesin qoldaıdy.

Osyndaı qıyn-qystaý kezeńde Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev­tyń BUU Qaýipsizdik Keńesi­ne reforma jasaý usynysy óte oryn­dy ekeni sózsiz. Buǵan qosa, Prezı­­dent «The Hill» gazetine jazǵan maqa­­lasynda aıtyp ótkendeı, Qazaq­stan jahandyq qaýip­sizdik pen tu­raq­tylyqty saq­taýǵa úlken úles qo­syp júr. Elimiz­diń óz erkimen ıadro­lyq qarýdan bas tart­qany kóp elge úlgi. Sondaı-aq Uly dalanyń jap­paı qyryp-joıý qarý­laryn tarat­paý jónindegi is-qımyl­dy ilgeri­letý­de kóshbasshylyq rólin eshkim joq­qa shyǵara almaıdy. Demek, Qazaq­stannyń BUU Qaýipsiz­dik Keńesine tolyqqandy múshe bolýyna qaı jaǵynan da quqyǵy mol.