Robottehnıka áleminiń álippesi

Bala býyny qatpaı turyp, baǵyt alatyn kúrdeli salalar bolady. Robottehnıka – sonyń biri. Osy salany el ishinde damytý maqsatynda San­jar Shalqarbekov «Robotek» mektebin qurdy. 2014 jyly negizi qalanǵan bilim ordasy osy kúnge deıin 7 myń balaǵa robottehnıka ilimin tanystyrǵan. Demek, el tehnologııa­sy men ónerkásibine úles qosatyn azamattar qalyptasyp keledi degen sóz. 60 qyzmetkeri, 40 seriktes-mektebi bar «Robotektiń» dırektory Sanjar Shalqarbekov shalǵaıda jatqan eldi­mekenderge arnap onlaın platforma da jasap shyqqan. Robotek.Pro platformasynda avtorlyq ádisteme boıynsha jasalǵan 250 sabaq bar. San­jardyń sózinen baıqaǵanymyz, bul mekteptiń maqsaty – balalardy oqytý ǵana emes, otandyq robottehnıkany damytyp, deńgeıin kóterý.  «Robotek» oqýshylary álem­dik jarystarǵa qatysyp, 74 júldeli oryn alǵan. Atap aıtar bolsaq, AQSh, Taıland, Ma­jarstan, Germanııa, Pa­nama syndy elderde kók týymyzdy jelbiretken.

«Robotekte» júrgen balalarǵa qa­rap bolashaqtyń beınesi elesteıdi. Bul balalar balǵyn shaqtarynda-aq ǵylymnyń kúrdeli tustaryn ıgerip, qyr-syryna qanyǵyp júr.

– Bir sabaqtyń 30 paıyzy robotty qurastyrý, qalǵan 70 paıyzy robotty baǵdarlamalaýdan turady. Robot – núkte, núkteni keńistikte júrgizý úshin qandaı formýla qoldanamyz? Bala osynyń bárin túsinýi kerek. Biz oqytýshylardy syrttan almaımyz. Muǵalimderdi daıarlaıtyn jo­bamyz bar, sol jerden iriktep ala­myz. Bul bilim sapasyna tikeleı áser etedi. 2016 jyldan bastap 300 mu­ǵa­limniń robottehnıka boıynsha bilik­tiligin arttyrdyq, – deıdi Sanjar Shalqarbekov.

Robottehnıka ónertapqyshtyq, teh­nıkalyq shyǵarmashylyq, kons­trýktorlyq jáne rasıonalızatorlyq tynysty ashady. Bala psıhologııa­sy ınteraktıvtilikti jaqsy kóre­tini málim ǵoı. Al «Robotektiń» avtor­lyq ádistemesin kórgen kezde robot­teh­nıkanyń matematıka, fızıka jáne algorıtmıka sııaqty pánderdiń birinshi kezeńi ekenin uǵyndyq. Sodan osy sala­da sabaq berip júrgen Nurdos Seıil­ǵazyny sózge tarttyq.

– Robot qurastyrýmen aınalysatyn balanyń zeıini ashylyp, dáldik pen tártipke úırenedi. Eń bastysy, komandada úılesimdi jumys isteı bas­taıdy. Bala aldymen jobany ázirleý satysyna qatysyp, sodan keıin baryp bólshekterdiń barlyǵyn qurastyrýǵa deıin jetedi. Bul qarapaıym isti úzdiksiz jasaý arqyly jaqsy nátıjege jetý múmkindigin usynady. Atalǵan sala ǵylymnyń barlyq zańy elektronıka, mehanıka, telemehanıka, mehatronıka, ınformatıka, radıotehnıka, elektrotehnıkamen tyǵyz baılanysty. Robottehnıkanyń biz úıretetin negizgi irgetasy ónerkásiptik, qurylys, me­dı­sınalyq, ǵaryshtyq, áskerı, sýasty, avıasııalyq jáne turmystyq ro­bottehnıkaǵa bastaıdy, – deıdi Nur­dos Seıilǵazy.

Mektep ishin bir sholyp shy­ǵyp, balalarǵa barynsha jaǵ­daı ja­salǵanyn kórdik. Jón-aq. «Ro­botek» ákimshiligi balanyń zeıini ashylyp, basyna bilim qoný úshin barynsha jaǵdaı jasaý kerek ekenin túsingen. Rasynda, ǵylym-bilimniń tasy órge domalaý úshin kóleńkeli tustaryna ja­ryq túsýi kerek. Robottehnıkaǵa baı­lanysty bilim salasynda birqatar másele bar. Keıbir mektepterde robottehnıka synyby men quraldary bar bolsa da, bilikti muǵalim joq. Al muǵalimi bar mekteptiń synyby men quraly jetispeıdi. Informatıkadan sabaq beretin kez kelgen muǵalim ro­bot­tehnıkadan sabaq bere almaıdy. Taǵy bir másele, arnaıy synyby men quraldary bar mektepterde ro­bot­­tehnıkaǵa bólinetin saǵat joq. Ka­bınetterdi shań basyp tur. Munyń bári – júıesizdiktiń saldary. Iá, aıta bersek aýqymy keń taqyryp. Bul endi derbes maqalanyń arqaýy.

Sabaq ótip jatqan synypqa jetkenshe «Robotektiń» dırektory San­jar Shalqarbekov «Robottehnıka – balany damytatyn mańyzdy baǵyt» degen pikir aıtty. Shynymen de, osy mańyzdy baǵyt damyp, balalar qul­temirdi qurastyryp qana qoı­maı, ári qaraı ózderi baǵdarlama jazyp, 3D formatta basyp shyǵarýdy, gra­fıkalyq baǵdarlamalardy, ardýınony (elektrondy qurylǵylardy jyldam ázirleýge arnalǵan yńǵaıly platforma) úırense jaqsy-aq. Keıingi tórt jylda 39 mamandandyrylǵan IT-lıseı ashyldy. Onda 50 myńnan astam oqýshy oqyp jatyr. Dese de, robottehnıka jáne IT boıynsha mu­ǵalimderdiń biliktiligin arttyrý qa­jet. Májilis depýtaty Ashat Aı­maǵanbetov mınıstr bolyp turǵan shaǵynda «Ár mektepten kem degende bir muǵalimdi robottehnıkaǵa qatysty arnaıy kýrstarmen qamtýymyz kerek» dep bul salaǵa kóńil bólgen edi.

– Mektepterdi jabdyqtaýdyń mınımaldy standarttaryn daıyn­dap, osy talaptarǵa robottehnıka ka­bınetterin qostyq. Endi mun­daı qu­ral-jabdyqtardyń bolýy bar­lyq orta bilim berý uıymy úshin mindetti talapqa aınaldy. Bul jaǵ­daı­da mynadaı máselelerdi este ustaý qajet. Mysaly, robottehnıka qu­raldary tolyq paıdalanylmaı­tyn uıymdar bar. Sondaı-aq jıyn­tyqtardy jańartý, qosymsha ból­shekterdi, shyǵyn materıaldaryn satyp alýdy qajet etetin uıymdar bar. Biraq bilim berýdiń barlyq bólimi men basqarmasy bul jumysty tıisti deńgeıde uıymdastyrmaǵan, – dep syndarly pikir de aıtqan edi eks-mınıstr.

Oqý-aǵartý mınıstrliginiń byl­tyrǵy deregine zer salsaq, osy jyldan bastap robottehnıka boıynsha ba­lalarǵa arnalǵan úıirmeler men seksııalarǵa jergilikti bıýdjetterden memlekettik tapsyrystardy orna­lastyrady. Balalar qazyna ese­binen jekemenshik ortalyqtarda robottehnıkany tegin oqıdy degen josparlaryn da aıtqan-dy. Eger bul josparlar júıeli túrde júzege assa, robottehnıka salasynda terezemiz ózge eldermen te­ńeser edi.

Osy salanyń qyr-syryna qanyq Sanjar Shalqarbekov bul jaıynda «Biz oqýshylardy dúnıejúzilik olımpıadalarǵa daıarlaımyz, qa­tysyp ta júrmiz. Álbette, robottehnıka salasy boıynsha bizdiń eldiń deńgeıin damyǵan shet memlekettermen salystyrýǵa kelmeıdi. Japonııa, Ma­laızııa syndy elder bilikti qu­rammen keledi. Olarmen teńesý úshin bizdiń eldegi robottehnıkterdiń deń­geıin kóterý kerek. Sol sebepti biz ózimiz qurastyrǵan tıimdi ádistemeden beıne sabaqtar túsirip, platforma jasadyq. Bir jaǵynan, bul oqý úderisin avtomattandyrady. Sebebi robottehnıkada tájirıbelik sabaq kóbirek kerek. Al bir muǵalim birneshe balaǵa úıretip úlgermeıdi», dedi.

Bul baǵytta ózge de máseleler bar. Mysaly, Art Sport baǵdarlamasynda robottehnıka qarastyrylmaǵan. Sebe­bi robottehnıka Art-qa da, sport­qa da jatpaıdy. Sol sebepti buǵan qatysty jaqsy bastamalar eskerýsiz qalatyn sátter kóp. Ǵylym men óner­kásiptiń ortasyna altyn kópir bolyp otyrǵan «Robotek» syndy jobalar qoldaý tappaı jatady.

«Robotek» mektebiniń ishki-syrtqy jumysyna qanyǵyp, bir nárseni ańǵardyq. Kabınetter 4-5 balaǵa ǵana arnalyp jasalǵan. Muǵalimderdiń aıtýynsha, sabaqqa qatysatyn oqý­shylar sany az bolǵan saıyn, ta­qyryp ke­ńinen ashylyp, tolyq túsindiriledi. Sebebi robottehnıkada teorııa emes, prak­tıkaǵa kóbirek yn­ta qoıý mańyzdy. Usaq-túıek ju­mysy da kóp bolyp kórindi bizge. Sodan Lego Mindstorms EV3 negizinde qultemirlerdi jobalaý sabaǵyna kirdik. Oqýshylar bir jyl ishinde josparly baǵdarlamadan ótedi. Lego WeDo 1.0 jıyntyǵyna negizdelgen eń qarapaıym deńgeıden kúrdeli deńgeıge deıin jetýi kerek. Jalpy, 7 jyldyq deńgeı ázirlengen. Oqý baǵdarlamasy oqý synybyna, onyń materıaldy ıgerý daıyndyǵyna baılanysty tańdalady.

Sabaqqa qatysyp otyrǵan balalar arasynan álemdik jarystardan júldeli oryn alǵan jeńimpazdardy da kezdestirdik. Osydan birer kún buryn Astanada PRO is-sharalary aıasynda First Global Challenge 2023 týrnıriniń respýblıkalyq fınaly ótti. Sol fınalda jańa robottehnıkalyq platforma Rev Robotics-ti qoldanyp, «Ro­botek» komandasy debıýt jasaǵan. Komandanyń jattyqtyrýshysy – Denıs Ten, qatysýshylar – Aldııar Razaq, Oleg Korchagın, Meıirjan Tazdarbaı, Álı Omarǵalıev. Olar 120 komanda qatysqan jarystan 4-oryn alǵan. Bul osy quram úshin óte jaqsy nátıje.

– Týrnırden mol praktıkalyq tájirıbe aldyq. Aldaǵy jarys­tarda robottardy qalaı qurý ke­rektigi týraly tanym-túsinigimizdi te­reń­dettik. Biz osy baǵytta damýdy jal­ǵastyramyz jáne First Tech Challenge sanatyndaǵy jarystarǵa qa­tysýǵa nıettimiz. Baǵdarlamalaý da, robottardy jınaý da qyzyqty. Álemdik naryqta suranysqa ıe robottehnıka ınjenerleri atansaq degen asqaq armanymyz bar. Maqsatym – «Qazaqstan robottehnıgi» ja­handyq brendin qurý», – deıdi ro­bottehnıkaǵa janymen berilgen Álı Omarǵalıev.

Halyqaralyq robottehnıka fede­rasııasy jyl saıyn ár túrli elder­degi ónerkásiptiń robottandyrý deń­geıin baqylaıdy. Keıbir da­myǵan elderdiń ónerkásipterinde robot­tandyrýdyń úlesi joǵary. Mysaly, Ońtústik Koreıa, Sıngapýr eń jo­ǵary kórsetkishterge ıe, munda 10 myń jumysshyǵa 1 myńnan astam óndi­ristik robot ornatylǵan. О́ner­kásiptik robottehnıkanyń paıda bolýy kóptegen óndiris salasynda avtomattandyrý tolqynyn týdyrdy. О́nerkásiptik robottardy belsendi qoldanatyn memleketterdiń ónim­diligi arta tústi. Al bizdegi paıyz­dyq kórsetkishter áli de tómen. Bul máseleni robottehnıkaǵa kóńil bó­lip, damytý arqyly sheshýge bolady, – deıdi Sanjar Shalqarbekov. «Aýyr jumystarda adamdar emes, ro­bottardyń turǵany tıimdi. Al adam­­dar kóbine mı eńbegi qajet sa­lalarǵa oıysýy kerek. Mysaly, Ko­reıada dánekerleýshi robottar bar. Derek­terge súıensek, 3 tájirbıeli mamandy 1 robot almastyra alady. Bul bir jaǵynan úderisti jedeldetip, ónimdi arttyrady. Odan keıin adamı kapıtaldy saqtaıdy», deıdi ol.

«Robotek» mektebinen shyǵyp bara jatyp, Memleket basshysynyń sózi esi­mizge tústi. «Bul – bizge moıyn burýǵa mursha bermeı, zamanaýı tehnolo­gııalar jetektep apara jatqan múldem jańa álem. Ol jarqyn keleshek pe, bulyńǵyr bolashaq pa? Keleshek urpaqqa ne qaldyramyz? Bul bizdiń ınjenerlerdiń, IT- ma­mandarynyń, ekonomısterdiń, ási­rese, saıasatkerlerdiń jumylǵan kúsh-jigerine baılanysty», degen edi Qasym-Jomart Toqaev. Al osy sózge amal etip jatqan jandardyń eń­beginiń nátıjesin ýaqyt kórseter.

Kózben kórip qaıtqanymyz – osy. Kóńilge túıgenimiz de kóp.