SDU ýnıversıteti keıingi ýaqytta ónertapqysh stýdentterimen de erekshelenip júr. Solardyń biri – bolashaq ınjenerler. Olar óz qolymen avtokólik qurastyryp, halyqaralyq jarysta top jarǵan. Zerdeliler oılap tapqan otandyq ónimge jaqynda ýnıversıtetke arnaıy kelgen el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev ta rıza bolyp, aldaǵy isterine tabys tiledi.
Komandanyń ataýy – N1 Racing SDU. Avtokólikti qurastyrýshylar – atalǵan oqý ordasyndaǵy ınjenerlik jáne jaratylystaný fakýltetiniń stýdentteri. Toptyń kapıtany Elnur О́tepbaıdyń aıtýynsha, janarmaısyz júretin kólikti qurastyrýǵa «Formýla stýdent» atty stýdentterdiń arasynda ótetin álemdik jarys sebep bolǵan. Dese de jas ónertapqysh bul jobany júzege asyrýdy Taraz qalasynda kolledjde oqyp júrgende armandaǵan. Keıin bilimin jetildirýge ári oıyndaǵysyn júzege asyrý maqsatynda SDU ýnıversıtetine oqýǵa túsken. Búginde Elnur ózi sııaqty ınjenerııa salasynan habary bar bilimdilerdi osy jobaǵa tartyp, avtokólik qurastyrǵan. Osylaısha Reseıde ótken «Formýla stýdent» halyqaralyq jarysyna qatysqan. Nátıjesinde, baıraqty básekede Qazaqstandy Ortalyq Azııadan kelgen alǵashqy el retinde tanytyp, komandasymen top jarǵan. Sondaı-aq «Formýla stýdent» mektebiniń oqý grantyn jeńip alǵan. Aıta keteıik, atalǵan halyqaralyq stýdentter jarysyn Avtomobıl ınjenerleri qaýymdastyǵy (Automotive Engineers Society) uıymdastyrady. Bul bastama – ınjenerlik jáne avtosport salalaryn damytý baǵytynda ótkiziletin stýdenttik joba. Bilimdiler osy jarysta baq synaý úshin ózderiniń kólikterin qurastyrýy kerek.
– «Formýla stýdent» – 1987 jyldary bastalǵan álemdik jarys. Al elimiz oǵan 2014 jyldan beri qatysa almaı júrdi. Osyǵan qatysý armanym bolatyn. SDU-ge túsýdegi maqsatym da osy edi. О́ıtkeni munda avtokólikti qurastyrý ıdeıasyn qoldaıtyn mamandar da, múmkindikter de bar. Bir jaǵynan «Nege otandyq ınjenerler kólik, ushaq sııaqty dúnıelerdi shyǵarmaıdy?» degen suraq týyndady. Jalpy, Ortalyq Azııa boıynsha «Formýla stýdent» jarysyna alǵashqy qatysqan komanda biz boldyq. Munda baǵymyzdy synaý úshin kóligimizdi qurastyrýǵa tórt aı shamasynda ýaqyt ketti, – deıdi komanda kapıtany Elnur О́tepbaı.
О́nertapqyshtyń sózine súıensek, «Formýla stýdent» álemdik jarysyna tek kólikti qurastyryp qana jarysý mindettelmegen. Onda ınjener retinde eńbegiń baǵalanyp, qarjylyq tıimdilik, qurylǵynyń árbir bólshegine jumsaǵan ýaqyt, konstrýktorlyq, tehnologııalyq, kadrlyq máseleler nazarǵa alynady. Osylardyń barlyǵy eskerilip, jeńiske jetý joly baǵalanady. Avtokólikti qurastyrýǵa qarjy jumsalatyny belgili. О́ıtkeni janarmaısyz qozǵalatyn qurylǵyny oılap tabýǵa ushqyr oıdan bólek, qarjynyń da mańyzy bar. Bul rette N1 Racing SDU komandasynyń jetekshisi Elnur О́tepbaı bıýdjettiń qalaı jumsalǵanyn jáne kimder qoldaý bildirgenin aıtyp berdi.
– Bul kólikti qurastyrýǵa 2,5 mln teńge jumsaldy. Mundaı qarjynyń jınalýyna komandanyń músheleri barynsha úles qosty. Sonymen qatar SDU ýnıversıteti 1 mln teńge kóleminde qoldaý bildirip, bizge oqý ǵımaratynyń jertólesindegi «tehnopark» keńistigin paıdalanýǵa ruqsatyn berdi. Bul jerde búkil ıdeıamyz ortaǵa salynyp, júıeli jumysymyz atqarylady, – dep túsindirdi stýdent.
Elnur jetekshilik etetin komandanyń quramynda búginde ózinen bólek taǵy alty stýdent eńbek etedi. Osy rette erekshe aıta ketetin jaıt, bir ǵana kólikti qurastyrýǵa osynsha bilimdi jas úles qossa, bul baǵytta jumys isteıtin álemniń basqa komandalary 100 shaqty adammen avtokólikti oılap tabýǵa kúsh jumsaıdy eken. Aldaǵy ýaqytta Elnur eń myqty degen bolashaq ınjenerlerdi óz qataryna qosyp, jemisti eńbek etýdi kózdep otyr.
Komandanyń beldi múshesi Dıas Qabdýálıev – kóliktiń elektronıkasyn bir kisideı biletin bilimpaz. Avtokóliktiń búkil bólshegi men jumys isteý qaǵıdatyn jaqsy meńgergen. Onyń aıtýynsha, bul kóliktiń qýaty 5 kVt-qa teń, ıaǵnı, 10-15 attyń kúshi bar. Ortasha júrispen saǵatyna 30-40 shaqyrymdy baǵyndyra alady.
– Kólikte arnaıy akkýmýlıator ornatylǵan. Ony shamamen 5-6 saǵattaı qýattaımyz. Al energııa almasýy shynjyr arqyly júzege asady. Iаǵnı, avtokólik elektrli motor arqyly qozǵalady. Bólshekteri arnaıy tapsyryspen alynady. Keıbirin izdep tabamyz. Qurylǵyny ózimiz zerttep, oılap tapqandyqtan, buzylǵan jerin jóndeý bizge qıyndyq týdyrmaıdy, – degen Dıas kóliktiń qurylymyn jan-jaqty túsindirip berdi.
Elnur О́tepbaı aldaǵy ýaqytta bul jobany jan-jaqty jetildirýdi maqsat etip otyr. Endigi sharýa – osy qarqyndy báseńdetpeı, keler jyly ekinshi avtokólikti qurastyrý. Aıtýynsha, oǵan edáýir aqsha qajet. Shamamen 20 mln teńgedeı. О́ıtkeni endi qurastyrylatyn qurylǵyda bólshekter sapaly, myqty bolmaq. Máselen, bul kólik toqpen júrgendikten, ony jaýyn-shashynnan qorǵaıtyndaı materıal bolýǵa tıis. Iаǵnı, sýdyń ótip ketpeýi qadaǵalanady. Sonymen qatar soqqyǵa tótep beretindeı qańqasy da berik bolýy kerek. Osy sııaqty kólikke arnalǵan basqa da sapaly kerek-jaraqtary eskeriledi. Al ondaı jaǵdaıǵa jetkizý úshin, árıne qomaqty qarjy qajet. Sondyqtan Elnur bastaǵan komanda aldaǵy ýaqytta otandyq ónimdi qoldaıtyn demeýshilerdi izdeıdi.
– Basty maqsatymyz – ekinshi kólikti qurastyrý. Sondaı-aq bolashaq ınjenerlerdiń qabiletin jan-jaqty damytý. Qazir atalǵan baǵytta jumys istep jatyrmyz. Osy salaǵa qyzyǵatyn stýdentterdi iriktep, ıdeıalaryn birge júzege asyrýdy qolǵa alýdamyz. Olarǵa avtokólikti qurastyrýdy úıretip, jarysqa daıyndaımyz. Osylaısha ınjenerler ózderiniń eńbekterin shetelde kórsete alady. Avtomobıl qurastyratyn iri kompanııalarda jumys istep, tájirıbe jınaýyna jol ashylmaq. Keıin elimizge oralyp, osy salany damytý baǵytynda eńbek etýge tıis, – deıdi Elnur О́tepbaı.
Dıdar MÁLIKULY,
jýrnalıst
Almaty oblysy,
Qaskeleń qalasy