Qalam qaıratkeri, detektıv kóshbasshysy Kemel Toqaevtyń oı-tájirıbesinen, bilgirliginen, tolqyndap týyndaǵan tutastaı salıqaly shyǵarmashylyq eńbegi – ult ádebıetine qosylǵan qomaqty dúnıe. Onyń romanshylyq óneri men sýretkerlik ónegesin tolyq aıǵaqtaıyn «Soldat soǵysqa ketti», «Uıasynan bezgen qus» deıtin irgeli, kúrdeli týyndylaryn, «Túnde atylǵan oq», «Qastandyq», «Sońǵy soqqy», «Sarǵabanda bolǵan oqıǵa», «Kóshken úıdiń qonysy qaıda?», «Taýdaǵy jańǵyryq», «Tasqyn» atty hıkaıattaryn, sondaı-aq «Soldat qabiriniń basynda», «Juldyzdy joryq», «Kómeski iz» tárizdi áńgimeleri men zamandastar kózqarasyn, qareketin, qaharmandyq rýhyn sıpattaıtyn jýrnalıstik jolsapar dápterlerin erekshe baǵalaımyz. Bul týyndylar – óz zamanynyń shejireli kórkem kýálikteri, dáýirdiń daýysy.
Dáýir syryn tolǵaǵan «Soldat soǵysqa ketti» romanynyń áleýmettik, fálsafalyq, psıhologııalyq, kórkemdik qyrlary barynsha baıtaq. Sebebi, «О́mir ótkelderiniń teńizinde júzgen» (Baýyrjan Momyshuly) Kemel Toqaev jaraly jyldardaǵy saıypqyrandardyń erlik qımyldaryn, kisilik, irilik kelbetterin, alýan-alýan minez qaıshylyqtaryn, adam harakterleriniń áralýandyǵyn ári ishteı arbasýlaryn, oı, sezim, minez-qulyq, erik-jiger, túısik, tilek, eles, qabilet, daǵdy sııaqty taǵdyrsheshti psıhıkalyq áreketterin kórkemdik logıkaǵa sheberlikpen baǵyndyra biledi. Aq tarydaı aqtaryp, tolǵanyspen tebirenip, kestelep, qan tamyrlaryn solqyldata jazý – Kemel Toqaevtyń ustanymy.
Roman ataýynyń ózinde muńly syr bar. Soǵysqa ózdiginen tilenip, kóksep adam balasy barmaıdy. Soǵystyń ózi adamzatqa tóngen alapat apat, zulmat, lań, qara quıyn, zobalań. Bir sózben aıtqanda, tragedııa. Tragedııadan qutylý úshin, Otandy qorǵaý úshin, dozaq otyna órtenbeý úshin áskerı-saıası jaǵdaıda úzdik amal-tásilderdi sheberlikpen paıdalaný, qoldaný, soǵys júrgizý ári ónerin jetildirý ıaǵnı strategııany jáne taktıkalyq barlaýdy – áskerı barlaýdy kúsheıtý. Osy turǵydan kelgende, «Soldat soǵysqa ketti» dáýirnamalyq romanynda ulttyq-patrıottyq, gýmanıstik qundylyqtar, qazaq jurtynyń bastan keshken sumdyq kórinisteri de basty keıipker balalar úıinde ósken, áskerı ýchılıshede oqyǵan Muhamedtiń telegraf stılimen jazylǵan soǵys kúndelikterinde, logıkalyq paıymdaýlarynda jáne taǵdyr teperishine ýyzdaı shaǵynda dýshar bolǵan, maıdan sahnasyndaǵy tegeýrindi is-áreketterinde, lıderlik minezinen de anyq baıqalady.
Jazýshynyń fálsafalyq oılaý mádenıetinde, stılıstıkalyq sheberliginde shyǵarmanyń shyraıy men shynaıylyǵyn kórsetetin toǵyz qyrly, toqsan syrly dıalogter, tarıhı derekter, psıhologııalyq ıirimder, oı shuǵylasyna bólengen syrlar jetkilikti. Taǵdyr talqysyna túsken Muhamedtiń tektilik taǵylymy, adamshylyq dáni myna bir baıandaýynan tanylady: «Atamyzdyń atamekeni Qaratal ózeniniń boıy bolady. Qys túse qalyń aýyl mańyraǵan kóp malmen birge qalyń qum ishine, kóp shaǵyldardyń arasyndaǵy Úshózek qystaýlaryna kóship, kóktemge qaraı ózenge oıysady eken. Qaratal boıy keń jazyq, kók shalǵyn, malǵa da, janǵa da jaıly qutty meken. Ákem bes aǵaıyndy eken. Aǵalary Qushaı, Tóle, О́te, inisi Myrzahmet aýyzbirligi myqty, irgesi ajyramaǵan ajarly týystar bopty. Aýylǵa jańa ókimet ornaǵanda О́te Sovet jumysyna aralasyp ketipti. Keıin Sovetke saılanady, el basqarady. Sirá, belsendiligi men asyra silteýshiligi asyp ketken be, qalaı, jurt ujym bop birigip jatqanda bir túnde jazǵy qonys Kálpeden kóshe jóneledi. Almatyǵa aıaldamaı, qyrǵyz asyp ketedi. Jalǵyz kóshpeı, inisin erte ketken. Áli esimde, 30-shy jyldyń jazynda eki úı Pishpekke taqaý, kendir egetin sharýashylyqta jumys istedi. Meniń ákem kendir egisiniń basynda qaraýyl qaraıdy. Aıdalada, aryq jaǵasynda jalǵyz úı otyratynbyz. Qaraqurt degen bále qalyń. Tańerteńgisin keregeniń basyna qumyrsqasha qaptaıtyn. Al selo mańynda, orystar turǵan jerde qaraqurt azdaý. О́te aǵa bizdiń úıden bólek, sol orystardyń qasynda turdy. Ákem momyn kisi edi. «Myna qarshadaı eki balany óltirip alasyń. Jumysy qurǵyrdy tasta. О́zińnen buryn qaraýylshy Ǵızatýlınniń úı ishi qaraqurttan túgel qyrylyp qaldy. Bas amanynda ket!» – dep jany ashyǵan kisilerge qysqa jaýap qaıyratyn. «Kisi týǵan soń óledi ǵoı. О́lmegende qaıda barady. Odan qutylatyn pende joq. Bir Allanyń jazǵanyn kórermiz», – deıtin.
Asharshylyqtyń, jetimdiktiń, azyp-tozýdyń qasireti, mine, osyndaı. Bul romanda Muhamedtiń mergendigi, erligi, kisilik iriligi, týrashyldyǵy, arynyń tazalyǵy «Jaýǵa atylǵan alǵashqy oq» taraýshasynda áserli baıandalǵan.
Meıirmanov óziniń jalǵan dúnıede tatar dám-tuzynyń aldyn-ala sezinýi de ıakı «bizdiń taǵdyr sheshilgen» deýi de oqyrmandy shoshyndyrady. Sebebi, munyń ózi jaýyngerler ortasyndaǵy óreskel alaýyzdyqtyń, qupııa oılastyrylǵan qastandyqtyń belgisi. Oı men sóz zergeri bul jumbaqty oqyrmannyń tóreligine qaldyrady da, Polsha jerindegi Lomda qalasynyń irgesinde, qan jibermeıdi degen ras-aý, Muhamed Meıirmanovty óltirgen jaýdyń qaskóı jylymqurt jansyzymen ushyrasqan... Romanda Meıirmanovtyń amanaty, telepatııalyq qasıeti, qoshtasý sózi sonshalyqty tebireniske toly.
Muhamedtiń maıdandaǵy ómiri de dramaǵa toly. Onyń basyna jónsiz aıyptaýlar da taǵyldy. Vlasov dushpandarǵa da jasyryn qyzmet etse de, Muhamedti «Gıtlerdiń agenti» dep jala japty. Muhamed barlaýshylar tobynda, barsakelmes saparynda bolǵanda Vlasov, Rogov-Volkov satqyndyǵyna kózi jetti. Bular bar qupııany jetkizip otyrdy.
«Soldat soǵysqa ketti» romanynda shyrǵalańy men shytyrmanǵa toly tartysty oqıǵalar, astyrtyn jymysqy áreketter, ar, uıat, ıman aldynda ishmerezdikpen aıylyn jımaıtyn jylmaqaılar beınesi sýretteledi. Mysaly, jalaqor, arsyz pasyq, juǵymsyz sumpaıy Vlasov- tyń kópe-kórineý ajal oǵyn jaýdyrǵan jaý ushaǵyn atyp túsirdim deýi, jalt-jult etetin, jalmap jutatyn adamnyń saıtany Muhamedke kijinýi, efreıtor Demınniń iz-túzsiz joǵalýy, Muhamedtiń Statrapınskııdi ertip alyp, ony taýyp alýy, aqyl úıretýi, taǵdyr tálkeginen qutqarýy – bári-bári shyǵarmanyń qundylyǵyn arttyra túsedi. Osy bir ýaqıǵaǵa oraı Muhamedtiń tótenshe batyldyǵyna, erekshe kisiligine leıtenant Korshýnovtyń tereń tolǵanysy, kózqarasy qısyndy, ushqyr ýáji bylaısha órnektelgen: «Kisiniń taǵdyry sheshiler qıyn shaqta oǵan bolysý, shama-sharqynsha kómektesý, tóngen qaterden qutqaryp alý, árıne, jaqsy qasıet. Arystan júrekti arly jigit solaı isteı alady. Seniń qısyq isterińdi túzý ǵyp uǵatynym, bálkim, osy minezińdi bilgenim shyǵar. Biraq keıde otpen oınap ketesiń. Táýekel túbi jel qaıyq emes, árdaıym ótip kete bermeısiń. Bir sátte, óziń oılamaǵan kezde basyńa úlken min taǵylyp, ómirden birjola óship, joǵalyp ketýiń múmkin. Tipti esirkegen kúnniń ózinde abyroıdan aıyrylyp, muqalyp, shanshylyp qalasyń. Soǵys zańy, soǵys tártibi degenimiz osyndaı, baýyrym. Soǵystyń laısań tolqyny jalmap, jutyp áketpesin deımin. Al bizge ómir súrý kerek. Shynyn aıtsam, ólgim kelmeıdi. О́lseń de qor ólimnen aýlaq bol».
Detektıv janrynyń atasy keıipkerlerdiń ishki jan-sezim kúıleri men tolqyndaryn beıneleýde sheberlik tanytady. Iаǵnı árbir keıipkerdiń oıyn, dúnıe tanýyn, kózqarasyn, tilegin, sóz saptaýyn, muratyn jetkizýde dıalogterdi ustalyqpen qoldanady.
Soǵys sýretteri, tabıǵat kórinisteri, jaýyngerlerdiń oı-tolǵamdarynyń sózdik-luǵattyq júıesi kórkem, áserli. Mysaly, Mamad-aka Babahýnov: «Osy tankińnen góri ózimniń qara jerim jaqsy eken. Jatsań – jyly úıiń, tursań – panań, qater tónse – qorǵanyń» deıdi. Nemese qatelikke urynǵan Qaroev: «Kisige jamandyq tileý, bále qýý, muqatý tabalaý pendeshilik, soraqylyq eken». Tarshylyqta, tapshylyqta jaýyngerlerdiń tapqyrlyq tanytýy da «Soldat soǵysqa ketti» romanynyń tanymdyq tereńdigin dáleldeıdi. Aıtalyq, qardyń sýyn dákeden ótkizip, qaınatyp, tuz qosyp deneni sergitý, boıdy jylytý, hal ústindegi soldatqa eshki sútin berý.
Shyǵarmanyń stılıstıkalyq, mýzykalyq arhıtektonıkasyn, psıhologııalyq-fálsafalyq mazmunyn mynadaı frazeologızmder baıytqan: «Maıdan naǵashyńnyń aýly emes», «tórkindep júrgen qatyndarsha», «ıttiń aýzy jaıyndaı», «aqtıindeı alasuryp», «tarttyrylǵan tekedeı búrsıip» t.s.s.
Romannyń ulttyq sıpatyn aıqyndaıtyn erekshelikterdi aıtar bolsaq, bular – jazýshy qoldanysyndaǵy Babahýnovtyń qazaqsha aı attary men bata sózi. Kelisti týyndy jazýdyń jetekshi sharttarynyń bastysy – sýretkerdiń shyǵarmashylyq psıhologııasy. Bul degenińiz – ómirlik qubylystardy ónerge aınaldyratyn, syrshyldyqpen sýrettep sóıletetin ushqyr qabilet, suńǵyla túısik. Bul oraıda «Qupııa áıeldiń» tylsym tuńǵıyq áreketterin táptishtep baıandaýy aıǵaq.
Túptep kelgende, «Soldat soǵysqa ketti» romanynyń tarıhılyq, derektilik, fálsafalyq, gýmanıstik, stılıstıkalyq turǵydan joǵary dárejede jazylǵan kórkem múlik bolǵandyqtan, ult ádebıetiniń qazynasyna laıyq biregeı shyǵarma ekendigi sózsiz.
Serik NEGIMOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, professor