TÚRKSOI uıymynyń sheshimimen 2023 jyl memleket jáne qoǵam qaıratkeri Temirbek Júrgenov jyly bolyp jarııalanǵan-dy. Osyǵan oraı qazaq jáne Kindik Azııa memleketteriniń oqý-aǵartý salasy men mádenıetin damytýǵa ólsheýsiz úles qosyp, 39 jasynda stalındik qýǵyn-súrgin qurbany bolǵan kórnekti tulǵanyń 125 jyldyǵy Aqtóbede atalyp ótti. Is-sharaǵa Almatydan Uzaqbaı Qulymbetovtiń qyzy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, ardager ustaz Orynsha Qarabalına-Qazybaeva, jazýshy Zeınep Ahmetova arnaıy keldi. Aqtóbe qalasyndaǵy Uzaqbaı Qulymbetov atyndaǵy №64 jáne Baýyrjan Momyshuly atyndaǵy №62 mektepterde «Baýkeńniń tálimi» taqyrybynda oqýshylardyń Orynsha jáne Zeınep apaılarmen kezdesýi ótti. Yrǵyz aýdanynda osy topyraqtan óngen úsh arys –Teljan Jamanmurynov, Uzaqbaı Qulymbetov, Teljan Shonanulyna arnap as berildi.
«T.Júrgenov jáne túrki áleminiń rýhanı biregeıligi» atty ǵylymı konferensııada óz zamanynyń myqty tulǵasy – 30-jyldardyń qıyn-qystaý kezeńinde júzdegen mektep salyp, joǵary oqý oryndaryn ashyp, ult mádenıetin kásibı óner salalarymen ushtastyra damytqan Temirbek Qaraulynyń memleketshildik ustanymy týraly sóz boldy. Ol ǵumyrynyń sońǵy 208 kúnin NKVD túrmesinde ótkizdi. UǴA akademıgi, tarıh ǵylymdarynyń doktory Hankeldi Ábjanov Prezıdent muraǵatynda saqtalǵan Temirbek Júrgenovtiń tergeý isine qatysty keıbir derekterdi tanystyrdy.
Túrmedegi azapqa 33 kún qarsy turdy
Temirbek Júrgenov 1937 jyly 2 tamyzda Almatyda tutqyndaldy. Onyń aldynda Teljan Jamanmurynov, Aspandııar Kenjın, Ǵabbas Toǵjanov, sodan keıin Ilııas Jansúgirov, Teljan Shonanuly, Uzaqbaı Qulymbetov qamaýǵa alyndy. «1937 jyldan bastap túrmege túskenderge «Antıkommýnıstik ultshyl uıymnyń múshesi ekenińizdi moıyndaısyz ba?» degen anketa taratyldy. Oǵan bári «joq» dep jaýap beretin. Temkeń de solaı jaýap berdi. Alaıda eki-úsh kúnnen keıin azaptaýlarǵa shydaı almaǵandar bastapqy jaýabyn «ııa» dep ózgertip jatty. Temkeń bolsa adam jany shydamaıtyn azaptaýǵa 33 kún qarsy turdy. Sol ýaqytta NKVD jendetteri tutqyndardy moıyndatý úshin nebir sumdyqtardy qoldanǵan. Temkeń 7 qyrkúıekte QazKSR Ishki ister halyq komıssary Lev Zalınge qylmystyq is boıynsha ózi men basqalardyń is-áreketin áshkereleıtinin jazady. Búginde Qazaqstan Prezıdenti muraǵatynda T.Júrgenovtiń qylmysty moıyndaý paraǵynyń úsh nusqasy saqtalǵan. Birinshi nusqa 6 joldan, ekinshisi 17 joldan tursa, úshinshisi – tolyq moıyndaý paraǵy. Temirbek Qarauly birinshi jaýabynda antıkommýnıstik ultshyl uıym múshesi bolǵanyn moıyndaıdy, biraq ózinen basqa eshkimdi atamaǵan. Al ekinshi moıyndaý paraǵynda bes, úshinshisinde jıyrmadan asa adamnyń aty-jónin ataıdy. NKVD tergeýshileri ózderine kerek nusqany alǵansha jazdyrtyp, Temkeńdi ábden moıyndatqan soń 7 qyrkúıekte NKVD komıssary Stalın, bólim bastyǵynyń kómekshisi Rozenfeld, tergeýshi, tótenshe ýákil Ospanov resmı jaýap alady. Keıinnen asyra silteýge baılanysty tekseris bastalǵanda, Ospanov óz qolymen bylaı dep jazǵan: «Júrgenov, Qulymbetovterden basqa ult ókilderi jaýap aldy. Biz óte tómen satyda turdyq. Qazaq tergeýshilerine ondaı isti tapsyrǵan joq». Resmı jaýap alý paraǵynda bes suraq boldy. Onda aıyptalýshynyń kontrrevolıýsııalyq uıymǵa múshe bolǵanyn moıyndaýy, oǵan kim jáne qashan tartqany, uıymnyń quramy, negizgi mindetteri men maqsatqa jetý joldary, Qazaqstandaǵy ulttyq uıym organdaryn sıpattaý, memlekettik qyzmetke zııankestik jasaǵan tulǵalar týraly aqparattarmen bólisý. Barlyq suraqqa NKVD kóńilinen shyǵatyn jaýap alyndy», dedi H.Ábjanov.
U.Qulymbetov bastaǵan azamattarǵa Qazaqstandy KSRO quramynan bólip alyp Japonııaǵa qospaqshy boldy degen aıyp taǵyldy. Astyrtyn ultshyl-kontrrevolıýsııalyq uıym jumysyn Almatyda Ilııas Moldajanov pen Izmuqan Quramysov, Shyǵys Qazaqstanda Nyǵmet Syrǵabekov, Qaraǵandyda Ydyrys Kóshkeev, Aqtóbede Shaıahmet Iаrmuhamedov, Oralda Hasen Qoshanbaev basqarǵan-mys. Oqý komıssary Júrgenov saýatsyzdyqpen kúreske kóp aqsha jumsady, biraq elde saýatsyzdyq joıylǵan joq dep jazylǵan tergeý qorytyndysynda. Tergeý tórt aıǵa sozyldy. U.Qulymbetov, T.Júrgenov, N.Syrǵabekov, S.Esqaraev, I.Moldajanov, H.Nurmuhamedov, Á.Dosov, I.Quramysov, S.Safarbekov, A.Mýsın, H.Qoshanbaev, J.Sultanbekov, A.Kenjın, T.Jamanmurynov bastaǵan 19 azamat RSFSR Qylmystyq Kodeksiniń 58-babymen aıyptaldy. «1937 jyly 4 jeltoqsanda Júrgenovke aıyptaý qorytyndysy jazyldy, biraq qylmysyn dáıekteıtin qujattar jalǵasa berdi. Júrgenov ózin astyrtyn uıymǵa S.Qojanov tartty dese, S.Qojanov S.Meńdeshovti kórsetken. Júrgenov «uıymǵa kirýge úgittegen» on adamnyń ishinen Ábdirahmanov pen Danııarov qana rastasa, qalǵandary moıyndamaıdy. Almatydaǵy bir mekteptiń áskerı daıyndyq páni muǵalimi N.Sýkın Júrgenov Japonııanyń áskerı attashesimen baılanysta boldy dep kýálik etedi. 1937 jyldyń 25 qarashasynda bettestirý kezinde Temkeń ony tanymaıdy. Nazar aýdararlyq jaıt, N.Sýkın erteńine atylǵan», deıdi H.Ábjanov.
Intellektýaldar qorǵanysy
Baımuhanov degen kýá 1937 jyldyń 15 jeltoqsanynda «Júrgenov 1936 jyldyń 17-27 mamyrynda Máskeýde ótken qazaq mádenıeti men óneriniń onkúndiginde keńes ókimeti basshylyǵyna qastandyq uıymdastyrmaqshy bolyp, Stalınniń kúzeti kúshtiliginen josparyn iske asyra almady», dep kýálik etken. 19 jeltoqsanda Qudaıbergen Jubanov jaýap alý kezinde T.Júrgenovtiń Troskıı men Býharınmen baılanysta bolǵanyn rastaıdy. Osyǵan jete mán berýimiz kerek. Bul jerde Q.Jubanov Júrgenovtiń Býharın, Troskıımen teń dárejede turǵan tulǵa ekenin kórsetken. Tergeýshiler de ákki. Soǵan qaramastan jaýap alý kezinde bizdiń adamdar qorǵanýdyń nebir tásilderin qoldanǵan. Sáken Seıfýllınniń jaýaptarynan da osyny kóremiz», deıdi H.Ábjanov.
T.Júrgenov RSFSR Qylmystyq Kodeksi 58-babynyń 1-A, 6,7,8,9,11 tarmaqtarymen aıyptaldy. Oǵan «1926-1927 jyldan bastap ultshyl- antıkeńestik uıym qurýǵa qatysty, uıymǵa jańa músheler tartty, 1930 jylǵy Qaraqum kóterilisin uıymdastyrdy, ózi jetekshilik etken dıversııalyq toptar kómegimen 1936 jyly Qazaq ýnıversıteti ǵımaraty men baspahanasyn órtedi, oqý-aǵartý salasynda zııankesterdi jınady» degen aýyr aıyptar taǵyldy. 1938 jyly 25 aqpanda keshki saǵat 18.40-ta bastalǵan KSRO Joǵarǵy soty Áskerı alqasynyń birinshi kóshpeli otyrysynda T.Júrgenov atý jazasyna kesildi. Sot bar-joǵy 40 mınýtqa sozyldy. Úkim májilisten keıin oryndaldy.
Júrgenov áýletiniń tórt múshesi – ákesi Qara, baýyrlary Dosjan men Qosjan, Temkeńniń ózi stalındik saıası qýǵyn-súrgin qurbany boldy. Totalıtarızm túbine jetken qazaqtyń uly áýletterin Abaı urpaqtary bastap tursa, olardyń qatarynda Aqtóbe óńirinen Qara Júrgenuly, Memlekettik II Dýma depýtaty Alpysbaı Qalmenov áýleti, Arynǵazy sultannyń urpaqtary bar. Oral oblysynan Dýmaǵa saılanǵan Alpysbaı Qalmenovtiń Atlash esimdi balasy halyq komıssary qyzmetinde júrip atý jazasyna kesildi. Meniń oıymsha, Qazaqstandaǵy saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵan áýletter taqyryby tereńirek zertteýdi qajet etedi. Kóp uzamaı Júrgenovtiń áıeli, dáriger Dámesh Ámirhanqyzy 7 jylǵa sottaldy. Temkeńniń dúnıe-múlki tárkilenip, jazǵan eńbekteri órteldi. 1938 jylǵy sot otyrysynda U.Qulymbetov ózin de, áriptesterin de aqtaýǵa tyrysyp, tergeýdegi aıtqandarynan bas tartty. Alaıda dúleı kúshtiń zamanynda U.Qulymbetovtiń sózine eshkim mán bermedi», dep túıindedi Hankeldi Ábjanov.
Prezıdent muraǵatynda T.Júrgenovtiń tólqujaty, Dámesh Ámirhanqyzynyń Ortalyq Azııa memlekettik ýnıversıteti emdeý fakýltetin bitirgeni týraly dıplomy saqtaýly. 1930 jyly Qaraqum kóterilisine qatysqan Temirbektiń inileri Dosjan men Qosjan týraly derekter de osy jerde. Tárkileýdiń zardabyn tartyp, kóteriliske shyqqan bir qaýym eldi qyzyldar «Qarýdy tapsyrsańdar, aqtalasyńdar» dep aldap, qorshap alyp atyp tastaǵan. Olardyń arasynda Temirbektiń eki inisi ketken. 1946 jyly NKVD lagerinen bosaǵan Dámesh apaıǵa Almatyda turýǵa ruqsat etilmeı, ol 1956 jylǵa deıin Qaraǵandy men Býrabaıda júrdi.
Terrordy uıymdastyrǵandar
1937 jyly troskııshil-býharınshilermen kúresti Qazaqstanda júzege asyrǵan QazKSR Ishki ister halyq komıssary Lev Zalın 1938 jyldyń 8 maýsymynda «shetel barlaý qyzmetiniń shpıony» degen aıyppen tutqyndalyp, 1939 jyly Máskeýde atyldy. Al sol jyldyń 1 mamyrynda Máskeýden Qazaqstan Ortalyq partııa komıtetiniń «kontrrevolıýsııalyq» isin tekserýge kelgen top 4 mamyrda Mırzoıandy ornynan bosatyp, tutqyndaıdy. 1938 jyly maýsymda L.Zalınniń ornyna kelgen Stanıslav Redens úsh aıdan soń ustalyp, 1940 jyly Máskeýde atyldy. Temirbek Júrgenovti «japon tyńshysy» dep aıyptaǵan Redenstiń orynbasary, memlekettik qaýipsizdik maıory Volodko Redenspen birge ustalyp, ol da 1940 jyly Máskeýde atyldy. О́lketanýshy Bekarystan Myrzabaı 1992 jyly 19 komıssar jatqan Qandysaı saıajaıǵa berileıin dep jatqanda, marqum Mardan Baıdildaev bastaǵan bir top azamattyń toqtatqanyn aıtty. Sol joly olar kishkentaı belgi ornatty. Biraq ol jaqqa otyz jyldan beri eshkim zer salǵan joq. Mardan aǵamyzdyń belgisi de óshýge jaqyn.
Konferensııada Orynsha Qarabalına-Qazybaeva 1932 jyldyń ashtyǵynda Uzaqbaı Qulymbetov Almatydaǵy Proletarıat pen Saýda kósheleriniń qıylysqan jerine qazan qurǵyzyp, ystyq tamaq pisirip taratqanyn aıtty. «Almatynyń kóshesinde bosqan ashtar bizdiń úıdiń qaqpasynyń aldyna kelip jatatyn. Úıdiń adamdary shamasy kelgenshe olardy kirgizip, jazdyq úıge jatqyzatyn. О́z anam men Áıish sheshemiz ashtardyń tamaǵyn pisirip, kıim-keshegin jýady eken. «Bir kúni ábden sharshap ketken soń qashanǵy kóshedegi jurttyń tamaǵyn pisirip, kıimin jýamyz dep renjip edik, Uzaqbaı aǵa bizge qatty keıidi» degen edi anam. Álderin jınaǵandaryn ınternatqa, ne basqa jerge ornalastyratyn. Almatyda ınstıtýtqa túsken jyly ata-anamyzdyń qamqorlyǵyn kórgen bir qyzben jolyqtym. Bizde 3-kýrsta oqıdy eken. Qaqpamyzdyń aldynda álsirep jatqan kishkentaı qyzdy analarymyz kórip qalyp úıge ákelgen. Keıin ınternatqa ornalastyrady. Sol jerde oqýyn bitirip, ınstıtýtqa túsedi. Ol oqý bitirgenshe maǵan qamqor bolyp júrdi. Ákemizdiń keńsesi kelýshilerge árdaıym ashyq bolǵan. Kómek surap kelgen jannyń sharýasyn sol boıy sheship bergen. Onyń shapaǵatyn kórgen kisiler el ishinde kóp boldy. Ákem tarıhshy Bek Súleımenovtiń bilim alýyna da kómektesken. Ol da qýǵynǵa ushyrap, ómiriniń biraz jylyn aıdaýda ótkizdi. Almatyǵa qaıtyp kelgen jyldary onymen ushyrasqanymda, «Qulymbetov týraly barlyǵyn bilsem de, jaza almaı qaldym. Qazir múmkindigim joq», dep aǵynan jarylǵan. Jazyqsyz jalanyń qurbany bolǵan Uzaqbaı Qulymbetovti kóp jyldar boıy Qazaqstanda izdeıtin adam bolmady. Bala kezden týǵan jerimiz – Yrǵyzdy ańsap elge kelip qaıtaıyq desek, jurtqa kesirimiz tımesin dep tartyndyq», dedi 92 jastaǵy Orynsha apaı.
Konferensııa qorytyndysynda elimizdiń ár túkpirindegi ashtan ólgender men jazyqsyz atylǵan adamdar kómilgen oryndardy júıeli túrde anyqtaý isi qolǵa alynbaı jatqany aıtyldy. Qazirgi kezde elde sol zamannyń oqıǵalaryn biletin, qasiretti oryndardy kórsetetin aqsaqaldyń kóbi ómirde joq. О́kinishtisi, qatygez zamannyń qasiretti orny – Qandysaıda eleýsiz qalǵan 19 komıssardy qaıta jerleý, osy jerge azaly jyldardyń eskertkishin ornatý da usynys kúıinde qaldy.
Aqtóbe oblysy