Oblys ortalyǵynda qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderin jetik meńgergen jastar arasynda «Til sheberi» oblystyq baıqaýy ótkizilgen bolatyn. Baıqaýǵa úsh tildi jetik meńgergen 21-35 jas aralyǵyndaǵy 13 úmitker qatysty. Olardyń barlyǵy derlik úsh tildi erkin meńgergen besaspaptar ekeni birden baıqalyp turdy.
Tartysty ótken baıqaý barysynda Kókshetaý qalasyndaǵy №1 mektep-gımnazııasynyń muǵalimi Nılýfar Amıraslanova birinshi orynǵa ıe boldy. Qazaq eliniń tarıhy men uly tulǵalary, keń-baıtaq qazaq dalasynyń aımaqtary týraly saýaldar qoıylǵan bolatyn. Kelesi kezeńde úmitkerler qazaq tilindegi mátindi orys jáne aǵylshyn tilderine aýdardy. Qazaq tilin nasıhattaıtyn, ózderi daıyndaǵan beınebaıandaryn kórermen nazaryna usyndy. Dál osy tusta Nılýfar Almashanqyzynyń oralymdy oı-pikirleri dittegen jerden shyqty.
– Baıqaý óte tartysty ótti. Barlyq qatysýshylar jaqsy daıyndyqpen kelgen. Osyndaı baıqaýlardyń tildi meńgergen jastarǵa paıdasy zor, óıtkeni olardyń básekege qabilettiligi arta túsedi, – degen bolatyn qazylar alqasynyń tóraǵasy Qasıet Málǵajdarov.
Biz ázerbaıjan arýymen tildeskende kókireginde júrgen pikirin kóńilge qonymdy etip jetkizgen.
– «Til – mádenı qazynanyń qaınar bulaǵy» dep beker aıtylmasa kerek, – deıdi Nılýfar Almashanqyzy. – Men qazaq, orys, aǵylshyn, ázerbaıjan tilderin jaqsy bilemin. Mektepte aǵylshyn tilinen sabaq bersem de, balalarǵa memlekettik tildi úıretip, qazaq tilinde kóbirek sóıleýge tyrysyńdar dep aıtýdan jalyqqan emespin. Saıyp kelgende memlekettik til – barlyq azamatty toptastyratyn, jarqyn bolashaqqa jol salatyn, irgeli isterge uıytqy bolatyn, eń bastysy, shynaıy dostyqtyń qarymdy quraly. Elimizdiń árbir azamaty memlekettik tildi bilýge jáne qazaq tilinde sóıleýge tıis.
Til týraly tolǵanǵanda jas muǵalim óziniń arnaıy joba daıyndaǵanyn da tilge tıek etedi. Onyń oıynsha jergilikti ult tilin jetik meńgerý úshin eń aldymen bir-birimen jatyrqamaı, qysylmaı sóılesetin tildik orta bolýy kerek. Tildik ortanyń óz maqsaty, aýdıtorııasy bolǵan jón. Máselen, mektep oqýshylary, stýdentter, ózge de sala qyzmetkerleri. Elimizde aǵylshyn tili ortalyqtary jaqsy jumys isteıdi. Endeshe, nege ózge ult ókilderi jergilikti ult tilin úırenetin osyndaı ortalyqtar bolmaýy kerek. Nılýfar Almashanqyzynyń pikirinshe mundaı ortalyqtardy uıymdastyrýǵa ábden bolady. Eń bastysy, qatysýshylardyń kóńilin baýraıtyn qyzǵylyqty tildik keńistik qajet. Ári ol jańa qozǵalys baǵytynda damyǵany jón. Birinshiden, oqýshylardyń maqsatty tobyn uıymdastyrsa, olar erteńgi stýdentter, áıtpese, elimizdiń bolashaǵy.
О́z basy 23 jasynda bolashaǵy zor oqytýshy retinde tanylǵan. Oblys ortalyǵyndaǵy №1 mektep-gımnazııada aǵylshyn tilinde sabaq beretin aıtýly ustazdardyń sanatynda. Kókshetaý qalasyndaǵy Sh.Ýálıhanov atyndaǵy ýnıversıtetti qyzyl dıplommen bitirgennen keıin magıstr dıplomyn sátti qorǵaǵan.
– Halyqaralyq konferensııalarǵa qatysa júrip, aǵylshyn tilindegi pikirsaıys tehnologııalaryn jete zerttedim. Sol sátte memlekettik tildi úıretýdiń jańa formaty týraly oıǵa beriletin boldym. Bilim oshaǵynda qazaq tilindegi pikirtalastardy ótkizip, synap kórdim. Bul tájirıbem jaqsy nátıje berdi dep aıta alamyn. Jasyratyny joq, osy baǵyttaǵy keıbir bilim berý baǵdarlamalary kútkendegideı nátıje bermeı jatady. Demek, oqytý formatyn ózgertý qajet. Ol eshqashan oqýshylardyń kóńili soqpaıtyn, jadaǵaı sabaqqa aınalmaýy kerek. Eger olaı jasasaq, oqýshylardyń yntasy kemip, yqylasy tómendeıdi. Odan soń bul tarapqa ıkemdeý de qıyn, – deıdi bizdiń keıipkerimiz.
О́z ómiri jaıly syr shertkende ázerbaıjan arýy tarıhı Otanynda dúnıege kelgendigin uqtyq. Jórgektegi sábı kezinde otbasymen Kókshetaýǵa kóship kelgen. Oblys ortalyǵyndaǵy №8 mektepti altyn belgimen aıaqtaǵan. Qarshadaı qyz alty tildi erkin meńgeripti.
– Mektepte oqyp júrgenimde jergilikti ult tili janyma sonshalyqty jaqyn bolatyn, – deıdi ol. Mektep dırektory Aıgúl Nógertaeva meniń tilge degen talabymdy baıqap, qamqorlyǵyna aldy. Shynyn aıtqanda Aıgúl Beksultanqyzy maǵan shabyt bergen, qazaq tiline degen ystyq yqylasymdy laýlatqan. Baǵyma oraı mektepte qazaq tili pániniń muǵalimderi shyn mánindegi ulaǵatty ustazdar boldy. Máselen, Gúlnar Qańtarbaeva, Tursyngúl Dáýletqalıqyzy men úshin til bilimin tereńdeı oqytatyn mamandar.
Mektepte oqyp júrgen kezinde memlekettik tildi jetik meńgergen ózge ult ókilderi arasynda ótetin baıqaýlarǵa úzbeı qatysyp, áldeneshe ret júldeli oryndarǵa ıe bolǵan. Onynshy synypta oqyp júrgeninde qalalyq olımpıadanyń jeńimpazy atanǵan. Sol jyly oblystyq baıqaýda 2-oryn ıelengen. Respýblıkalyq olımpıadaǵa otbasylyq jaǵdaılarǵa baılanysty joly túspegen.
«Bara almaı qalǵanyma mektep dırektory Aıgúl Nógertaeva apaıym qatty renjigeni esimde. Ekeýimiz de qatty úmittenip edik», – deıdi til bilgiri.
Ýnıversıtette de ázerbaıjan arýy qazaq tilin tereńdetip oqýdy jalǵastyrǵan. Erkin meńgergen soń ózi de ózge ult ókilderin oqytýmen aınalysqan. Aıtýyna qaraǵanda, qazaq tili arqyly aǵylshyn tilin meńgerýi meılinshe ońaıǵa soqqan.
Keıipkerimizdiń pikirinshe, tutas ulttyń mádenı biregeıligin kórsetetin aıryqsha mándi tujyrymdar, oralymdar bar. Eger ózge ult ókilderi qazaq tilin jetik meńgergisi kelse, aldymen onyń qurylymyn, grammatıkasyn, leksıkasyn zerdeleýi kerek. Jalań tildi ǵana meńgerý jetimsiz. Rýhanı qazynasy mol qazaq halqynyń ǵajaıyp mádenıetimen tonnyń ishki baýyndaı tanyssa ǵana ushpaqqa shyqpaq. Sol sátte kez kelgen adam qazaq tilin úırene alady.
– Men memlekettik tildi meńgerý mindet dep esepteımin. О́ıtkeni biz qonaqjaı, adamdary sonshalyqty meıirimdi Qazaqstanda turamyz ǵoı. Bolashaqta ózge ult ókilderi jergilikti ult tilin jetik meńgeretinine senimdimin, – Nılýfar Almashanqyzy. Maǵan keıde jalaýly jasyl dúnıe úndestigi Saryarqanyń samalyndaı esetin maıda qońyr daýyspen óz janyma sonshalyqty jaqyn qazaq tilinde án salyp turǵandaı bolyp kórinedi.
Osy bir sózderden keıin meniń de tolqyp ketkenim. Til ushyna «aqylyńnan aınalaıyn, ázerbaıjan arýy!» degen sóz orala berdi.
Kókshetaý