«Alty Alashtyń balasy bas qossa, tór – muǵalimdiki». Marǵasqa aqyn Maǵjan Jumabaıdyń ataly sózin keıingi kezde jıi aıtatyn boldyq. Tereńine boılaı bilgenge bul – salmaqty sóz ǵana emes, bolashaqqa baǵyt-baǵdar, jón silteý, tipti amanat. Azatpyz dep eńse tiktegen kezeńde kemi bir ǵasyr buryn aıtylǵan amanattyń údesinen shyǵa alyp júrmiz be?
Búgin – mereke, bilim berý salasy qyzmetkerleriniń kásibı merekesi. Osy bir ataýly kúnde sóz basyndaǵy negizgi máselege oıysyp, bar-joqty túgendep, basty suraqqa jaýap izdep kórelik. Alash arysy muǵalimniń orny tórde ekenin aıtyp ketti. Qazaq eń qurmetti kisige, eń bir mártebeli meımanǵa tórden oryn beredi. Qazirgideı sanany turmys bılegen naryqtyq qoǵamda, qundylyǵy kún saıyn qubylǵan zamanda, ózińdi udaıy damytyp otyrýdy talap etetin jańarý kezeńinde shynymen de pedagog deıtin qaýym tórden oryn alyp otyr ma? Bul suraqqa jaýap tabý úshin osy ýaqytqa deıin muǵalimniń mártebesin arttyrýǵa, atalǵan sala qyzmetkerleriniń jumysyn júıeleýge, jalpy bilim berý salasyn damytýǵa baǵyttalǵan isterdi baǵamdap kórelik.
Mektepke deıingi bilim berý. Oqý-aǵartý mınıstrliginiń deregine súıensek, elimizdegi balabaqshalarda 97 188 pedagog jumys isteıdi. «Pedagog mártebesi týraly» zań aıasynda mektepke deıingi uıymdar pedagogteriniń jalaqysyna biliktilik sanaty úshin 30-50% qosymsha aqy belgilendi.
Júrgizetin mindetti qujattarynyń tizbesi 3 qujatqa deıin (perspektıvalyq jospar, sıklogramma jáne balanyń jeke kartasy) tómendetildi. Jyl saıyn jalaqysy 25%-ǵa artyp, tórt jylda eki ese ósti. Sondaı-aq menshik nysanyna qaramastan, memlekettik tapsyrys alatyn mektepke deıingi uıymdardyń pedagogterine jan basyna shaqqandaǵy qarjylandyrý normatıviniń mólsherin ulǵaıtý arqyly 2023 jylǵy 1 qyrkúıekten bastap jalaqysy 30%-ǵa kóterildi.
Osynshama jasalǵan jaǵdaıǵa qaramastan, mektepke deıingi bilim berý salasynda áli de túıini tolyq tarqatylmaǵan túıtkilder bar. Aıtalyq, «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 2021 jyly 20 qańtardaǵy sanynda «Balabaqshaǵa eki jastan barsa...» degen taqyryppen problemalyq maqala jarııalandy. Mine, osy materıalymyz jaryqqa shyqqanyna bir apta ótkende Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Memleket basshysy Úkimetke 2025 jylǵa qaraı balalardy 2 jastan balabaqshamen qamtýdy 100 paıyzǵa jetkizýdi tapsyrdy. Buǵan deıin, anyǵy 2010 jyly qolǵa alynǵan «Balapan» baǵdarlamasy talaı balabaqshanyń ashylýyna sebep bolyp, 3-6 jastaǵy balalar balabaqshamen 100 paıyz qamtylǵan edi. Biraq naryqtyq qoǵamda balabaqshaǵa suranys 2 jastan bastalyp tur. О́ıtkeni dekrettegi analar erterek tolyqqandy jumysqa shyǵýdy qalaıdy, balasyn balabaqshaǵa erte jastan bergisi keledi.
Jalpy, balabaqsha balany ýaqytsha qaldyra turatyn oryn ǵana emes, shyn máninde, jan-jaqty damytatyn orta bolýǵa tıis. Osy oıdyń tóńireginde gazetimizdiń 2019 jylǵy 12 shildesindegi nómirine jarııalanǵan «Mektepke deıingi bilim: mindet pe, álde qajet pe?» atty materıalymyzda búldirshinderimiz zamannyń talabyna saı bolýy úshin, ári mekteptiń baǵdarlamasyna tolyqqandy daıyndaý maqsatynda erte bastan damytýdyń mańyzdy ekenin jetkizýge tyrystyq. 2021 jyly 9 qarashada Úkimettiń №796 qaýlysymen «Balalardy erte damytý ınstıtýty» quryldy. Bastysy, naqty mindet, Prezıdenttiń bastamasymen bekitilgen merzimi bar, endi jumystyń sapaly oryndalýyn kútemiz. Shyn máninde, mundaı máseleni sheshý arqyly mektepke deıingi bilim berý salasynda qyzmet etetin jáne osy mamandyqty bitiretin bolashaq mamandarǵa jańa jumys orny kóbeıedi.
Orta bilim. Elimizdegi mektepterde 340 958 pedagog jumys isteıdi. Osyǵan deıin muǵalimderdiń jalaqysy mardymsyz ekenin talaı jazdyq. Sirá, eń kóp kóterilgeni de osy másele bolar. Sebebi eńbektiń elenbeýi degenińiz tórden oryn bermegenmen birdeı. Nátıjesinde, «Pedagog mártebesi týraly» Zań kúshine endi, Prezıdenttiń tapsyrmasymen keıingi 4 jylda muǵalimderdiń jalaqysy jyl saıyn 25 paıyzdan eki ese artty. Buǵan qosa pedagogterdiń biliktilik sanaty men joǵary oqý ornynan keıingi bilimine qosymsha aqy tólenedi. Mundaı ilgerileýdiń sebebinen muǵalimdik talapkerler talasyp túsetin mamandyqqa aınaldy. О́ıtkeni pedagogıkalyq mamandyqta oqıtyn stýdentter ózge mamandyqta bilim alatyn izdenýshilerge qaraǵanda 1,5 ese artyq stıpendııa alady.
Bas basylymnyń 2019 jylǵy 17 sáýirdegi nómirine «Eńbek» eleýsiz qaldy» degen taqyrypta mekteptegi eńbek sabaǵynyń jóndi ótkizilmeıtinin, munyń sońy jalqaý urpaqtyń kóbeıýine alyp keletinin meńzep maqala jazǵanbyz. Osy másele sheshimin tappaǵandyqtan taǵy oralyp, 2022 jylǵy 17 aqpanda «Eńbek» pániniń endigi sıpaty qandaı?» atty materıal jarııaladyq. Mektepte eńbek sabaǵynyń qalaı ótetininen arnaıy reportaj jasap, beıneleý óneri (ıaǵnı sýret), syzý sabaqtary alynyp, onyń mazmuny burynǵy eńbekke baýlý pánine kiriktirilip, kórkem eńbekke aınalǵanyn baıandadyq. Budan pán muǵalimderiniń saǵaty azaıǵany aıtpasa da túsinikti. «Egemen» kótergen osy másele oń sheshimin taýyp, byltyrdan beri, 2022-2023 oqý jylynan bastap «Kórkem eńbek» páni eki pánge bólinip, bastaýysh synyptarǵa «Eńbekke baýlý», 1-6-synyptarǵa «Beıneleý óneri» pánderi eki bólek pán retinde oqytylatyn boldy.
Kóterilgen máseleniń bári osylaı oń sheshimin tapsa, kanekı. О́kinishke qaraı, «Estıtin Úkimettiń» keıbir jaǵdaılarda estimeı qalatyn kezi bar. Sonyń biri – «Kúndelik». Muǵalimdi tórge shyǵarǵan túrimiz, olardy taýǵa, tóbege shyǵardyq. Internet izdep júr. «Kúndelik» dep atalatyn elektrondy jýrnaldy toltyrý úshin. Muǵalimderdiń qınalǵanyn jetkizsek, Oqý-aǵartý mınıstrligi «quzyretimizge jatpaıdymen» únemi Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligine silteıdi. Túıini tarqatylmaǵan túıtkil eki vedomstvonyń ortasynda «dopsha domalap» júr.
Belsendi, óz quqyǵyn ózi qorǵaı alatyn muǵalimder árdaıym ózderiniń jelidegi paraqshalarynda jerine jetkize jazyp, túrli minberlerde ashyq aıtyp júrgendeı, pedagog mártebesi jalaqynyń óskeninen, oǵan kabınet, oqýlyq, ınternet, jabyqtaý arqyly jaǵdaı jasaǵannan túbegeıli kóterilip ketpeıdi. Pedagog shynymen de kásibı turǵyda bilimdi, bilikti bolǵanda ǵana mártebeli, kez kelgen ortada syıly bolady. Osyǵan oraı, pedagogter burynǵydaı 5 jylda 1 ret emes, ár úsh jyl saıyn biliktiligin arttyratyn boldy. Mundaı máselege qatysty da maqala jazyp, salmaqty suraqqa tushymdy jaýap izdegenbiz. Alaıda bul áli de basy ashyq suraq bolyp tur. О́ıtkeni qaıtalaǵymyz kelmeıdi. Desek te kóp saýatty ata-ananyń da, nebir daryndy, ashyq derekkózden ózinshe izdenip oqyp alatyn oqýshyǵa da, jalpy jazýynan-aq saýatyna baǵa bergish qoǵamda da biliksiz pedagog syıly bolmaıtyny, oǵan tórden oryn berilmeıtini beseneden belgili.
Kásiptik-tehnıkalyq bilim. Bilim berý júıesiniń bul satysynda 36 315 pedagog eńbek etedi. Jalaqy máselesi osynshama pedagog úshin de oń sheshimin tapqan. Ári óndiristen qabyldanǵan tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý pedagogteri jalaqysyna 35 paıyzǵa deıin qosymsha aqy alady. Oqý-aǵartý mınıstrliginiń málimdeýinshe, «Pedagog mártebesi týraly» Zańnyń sheńberinde alǵash ret kásiptik bilim týraly tehnıkalyq bilimde «Pedagogıkalyq sheberlik» úshin qosymsha aqy engizildi. Búginde 7 myńnan asa kolledj pedagogi laýazymdyq jalaqysynyń 30%-dan 50%-na deıin ústemeaqy alady. Sondaı-aq kolledj basshylary men olardyń orynbasarlaryn basqarýshylyq sheberligi úshin materıaldyq kótermeleý qarastyrylǵan. Búgingi tańda 200-den asa basshy laýazymdyq jalaqydan 30% -dan 100% -ǵa deıin qosymsha aqy alady.
Kolledj pedagogterine osynshama ústemeaqy engizilip, jalaqysy kóterilse de, bilikti maman tapshylyǵy kún tártibinen túspeıdi. О́ıtkeni kásiptik-tehnıkalyq bilim berýde praktık mamannyń róli óte zor. Kolledj túlekteriniń eńbek naryǵynda suranysta bolýyn qamtamasyz etýge qatysty syn kóp aıtyldy. Nátıjesinde, oqytýshylardyń sapalyq quramyn óndiristen tartý arqyly arttyrý isi qolǵa alyndy. Sóıtip, 2023 jylǵy qańtardan bastap arnaıy pánder boıynsha pedagogter men óndiristik oqytý sheberlerine tıisti mamandyq nemese sala boıynsha 5 jyldan kóp óndiriste jumys ótili bar maman kolledjge aýysqan kezde laýazymdyq jalaqysynyń 30%-dan 35%-yna deıingi mólsherde qosymsha aqy tólenedi. О́ndiristen, naǵyz qaınaǵan eńbek ortasynan kelgen maman qolda bar altynmen teń. Baǵasyn bilsek bolǵany. Kásiptik-tehnıkalyq bilim berýde oqý orny men óndiristiń bite-qaınasa jumys isteýi óz kezeginde kolledjde júrip-aq óndiriske ónimin sata alatyn mamandardy qalyptastyrady.
Joǵary bilim. Bul kúndi joǵary bilim beretin, kadr daıarlaıtyn joǵary oqý oryndarynyń oqytýshylary, qyzmetkerleri de kásibı mereke retinde atap ótedi. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń byltyrǵy qyrkúıekte jarııalaǵan deregine qaraǵanda, elimizdegi joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý uıymdarynda oqytýshylardyń negizgi (shtattyq) quramynyń sany 36 378 adamdy qurady. Ǵalym da, shahter de, dáriger men muǵalimniń ózi de osy ýnıversıtettegi pedagogterdiń aldynan ótedi. Bizdegi kez kelgen kásip ıesi, joǵary bilimdi árbir kadrdyń bilikti bolýy da naq sol joǵary oqý oryndaryndaǵy oqytýshylardyń áleýetine baılanysty. Birneshe ret ýnıversıtettiń oqytýshysy mektep muǵalimi men balabaqsha tárbıeshisinen de az jalaqy alatynyn, mundaı jaǵdaıda bedel týraly sóz qozǵaýdyń ózi qısynsyz ekenin jazǵanbyz. 2021 jyly 11 mamyrda jarııalanǵan «Ǵalymdy kimder daıarlap júr?» atty materıalymyzda 2019 jyly 20%, 2020 jyly Prezıdent tapsyrmasymen taǵy 20%-ǵa kóterilgenniń ózinde ulttyq ýnıversıtettegi oqytýshylardyń ortasha jalaqysy 100 myń teńgeniń aınalasynda, tipti keıbir óńirlik oqý oryndarynda 100 myń teńgege de jetpeıtinin jetkizgenbiz. Nátıjesinde, jaýapty mınıstrlik arnaıy norma bekitip, 2021 jyldyń qyrkúıeginen bastap memlekettik vedomstvoǵa qarasty joǵary oqý oryndarynda oqytýshylyq quramnyń jalaqysyna shekti norma belgilendi. Iаǵnı ýnıversıtetter basshylyǵy oqytýshylardyń jalaqysyn shekti normadan tómendetpeýge mindetteldi, oqytýshylardyń belgili bir jetistikteri úshin basqa da yntalandyrý tólemderin belgilep, tóleýine taǵy múmkindik berildi.
Túptep kelgende, barlyq qabyldanǵan shara, engizilgen oń ózgeris bilim berýdiń qaı satysynda eńbek etip júrgenine qaramastan, pedagogterdiń jan-jaqty mártebesin kóterýge baǵyttalǵan. Árıne, olardyń jaǵdaıyn jaqsartýǵa, bedelin arttyrýǵa qoǵam bolyp, tipti pedagog qaýymnyń ózi belsene kúsh salýyn qajet etedi. О́ıtkeni «Jumyla kótergen júk jeńil».