Arqa tósinde keńinen kósilip, 200 gektarǵa jýyq alqapty alyp jatqan alyp zaýyt alystan kóz tartady. Ekinshi kezegi iske qosylǵan sátten bul óndiristik keshen jylyna 250 myń tonna joǵary sapaly alıýmınıı shyǵaratyn jobalyq qýatynda jumys isteı bastady. Sapaly alıýmınıı búginde Reseı, О́zbekstan, Belarýs, Túrkııa, Grýzııa, Nıderlandy, Italııa, Grekııa memleketterine jáne Eýropanyń ózge de elderine eksporttalyp jatyr.
Qazaqstan elektrolız zaýyty 2010 jyldan beri tolyq jobalyq qýatyna kóshkeli otandyq kásiporyndardy ǵana emes, alys-jaqyn sheteldiń óndiristerin qanatty metalmen úzdiksiz qamtamasyz etip tur. Zaýyttyń jobalyq qýaty jylyna – 250 myń tonna alıýmınıı bola tura, bıyl óndiris orny 261 myń tonna alıýmınıı shyǵarýdy josparlap qoıǵan. Sebebi syrttan suranys mol. Eksportty bylaı qoıǵanda, Qazaqstan boıynsha bastapqy alıýmınııdi 11 kásiporyn turaqty satyp alyp otyrǵan jaıy bar. Sońǵy 5 jylda otandyq naryqqa jóneltý eki esege ósip, alıýmınııdi satýdyń jalpy aılyq kólemi 5 myń tonnaǵa deıin jetken. Negizinen bul kásiporyndar kábil-ótkizgish ónimderi men qurylys materıaldaryn (alıýmınıı profılderi), alıýmınıı qorytpalaryn shyǵarady. Pavlodarlyq jeńil metaldy metallýrgııa ónerkásibin damytyp otyrǵandar, sondaı-aq mashına jasaý salasyndaǵylar da turaqty paıdalanady. Al jalpy alǵanda kerekýlik bastapqy alıýmınııden álem boıynsha kábil-ótkizgish ónimder, metall konstrýksııalary men qurylys materıaldary, avtomobıl, túrli qural-jabdyqtar men aspaptar jasalyp, tamaq jáne turmystyq ındýstrııadaǵy óndiris salasy úshin de óte qajet bolyp sanalady.
Elektrolız zaýytynan shyǵarylatyn A-7 jáne A-8 markili alıýmınıı quımalary joǵary sapaly halyqaralyq brendke aınalǵanyn da aıtýǵa tıispiz. «QEZ» AQ brendi London metaldar bırjasynda tirkelgen jáne REACH (alıýmınıı ındýstrııasy) halyqaralyq sertıfıkatyna ıe. Jalpy, kópshilik bırjalar týraly sóz qozǵalǵanda, onda metall satylady dep oılaıtyny ras. Zaýyt túpkilikti tutynýshylarmen jumys isteıtindikten, onyń baǵasyn belgileý quzyreti London metaldar bırjasyna jáne MB Rotterdam dep atalatyn Eýropalyq aımaqtyq alańǵa júktelgen.
Zaýyt mamandarynyń sózinshe, alıýmınıı óndirisi energııany kóp qajet etetin úderis, bir ózi 420 megavatt elektr energııasyn tutynady. Salystyrý úshin aıtyp óteıik, elektrolız zaýytynyń qýat tutynýy alıýmınıı totyǵy óndirisinen (glınozem) 5 ese joǵary. Bir tonna alıýmınıı óndirýge 1,9 tonna glınozem, 0,54 tonna anod, 13 MVt elektr energııasy qajet eken.
«Otandyq tústi metallýrgııa salasyndaǵy betkeustar kásiporyn «Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda tolyq qýatyna shyǵyp otyr. QEZ álemdik jetekshi óndirýshilerdiń tehnologııalarymen jabdyqtalǵan, al kásiporynnyń ekinshi kezegin iske qosý óndiristik úderisterdi keń aýqymda avtomattandyrýǵa qol jetkizdi. Munda alıýmınıı óndirisiniń eń ozyq jáne ekologııalyq taza tehnologııalary qoldanylady. GAMI jáne NFC fırmalarynyń joǵary amperli elektrolızerleri de – kúrdeli tehnologııamyzdyń bir bólshegi. Saıyp kelgende, barlyq tehnologııalyq tizbek resýrstardy únemdeýdiń joǵary deńgeıine, ónim sapasyna, ekologııalyq qaýipsizdik normalaryn saqtaýǵa qol jetkizýge múmkindik berdi. Ekologııalyq qaýipsizdikke basa mán berýdiń nátıjesinde qaldyqtardy kádege jaratýdyń tuıyq sıkli, gaz tazartýdyń paıdaly áser etý koeffısıenti 99,7 paıyzǵa jetti. О́nerkásip qaýipsizdiginiń joǵary deńgeıi – jas kásiporynnyń tehnıkalyq biregeıligin sıpattaıtyn mańyzdy kórsetkishter», deıdi elektrolız zaýytynyń óndiristi josparlaý jónindegi menedjeri Qaırat Dúrmaǵambetov.
Bastapqy alıýmınıı quımalaryn shyǵaratyn kásiporyn negizi eki sehtan turady: elektrolız jáne elektrodtardy óndirý sehy. Mamandardyń tilimen túsindirsek, metall óndirý úshin aldyn ala kúıdirilgen anod tehnologııasy qoldanylady. QEZ «jasyl» jáne kúıdirilgen anodtardyń 136 myń tonnasyn óndirip, alıýmınıı óndirýge qajet shıkizattyń bul túrin tolyq qamtyp otyr. Anodtardyń ózi kúıdirilgen munaı qospasynan jasalady. Kúıdirilgenge deıin anodtar «jasyl» dep atalyp, daıyn jasyl anodty basý úshin saǵatyna 25 tonna ónimdiligi bar Laeis fırmasynyń gıdravlıkalyq presi qoldanylady. Odan soń tasymaldaý jelisimen daıyn anodtar kúıdirý bólimine túsedi de, mundaǵy saqınaly, ashyq tıptegi 50 kamerada otqa ábden shynyǵady.
«Peshterde otyn retinde mazýt qoldanylady. Odan shyqqan tútin sol sátte birden tazartylyp, qurǵaq gaz 99,7 paıyzǵa deıin ustalyp qalatynyn aıtqym keledi. Sondyqtan bizdiń zaýyttan qoıý tútin eshqashan shyqpaıtynyn bylaıǵy jurt jaqsy biledi. Kúıdirilgen anod bloktary saqtaý qoımasynan plastınaly jáne rolıkti konveıer arqyly quıý stansasyna túsedi de, álgi jerden olardy anod ustaǵyshtar qurastyra bastaıdy. Sapany baqylaýdan keıin jaramdy anodtar alıýmınııdiń elektrolız sehyna jiberiledi. Mundaǵy arnaıy ydystardyń árqaısysynda alıýmınıı elektrolızi úderisi júredi. Ydystar balqytylǵan krıolıtpen toltyrylyp, 950 gradýs temperatýrada ótkizgish orta qalyptastyrady. Katodtyń rólin ydystyń túbi, al anodty kreolıtke batyrylǵan elektrodtar, kúıdirilgen anodtar atqarady. Bir tonna alıýmınıı óndirý úshin 1913 kılo alıýmınıı totyǵy kerek. Bir elektrolızerdiń ónimdiligi shamamen – 2,5 tonna. Ár jarty saǵat saıyn ydysqa alıýmınıı totyǵyn berýdiń avtomatty júıesin qoldana otyryp, shıkizattyń jańa bóligi júkteledi. Bul jerde elektr toǵynyń áserinen alıýmınıı men ottegi arasyndaǵy baılanys úziledi de, alıýmınıı ydystyń túbindegi tunbaǵa túsip, 10-15 sm qabat túzedi. Al ottegi anod bloktaryn quraıtyn kómirtegimen qosylyp, kómirqyshqyl gazyn túzedi. Osy úderisterdiń barlyq tehnologııasy men parametrleri úzdiksiz monıtorıng júrgizýge múmkindik beretin avtomattandyrylǵan basqarý júıelerimen baqylanady. Keıin metall quıý ýchaskesine túsip, 20 kg-lyq daıyn quımalar bolyp shyǵady», dep túsindirdi zaýyt tehnologııasy týraly Qaırat Zeınolqaparuly.
О́tken jyly «QEZ» AQ bastapqy alıýmınıı óndirisinen 41,6 mlrd teńgeden astam tabys tapqan. Zaýyt – óńirdegi eń iri salyq tóleýshilerdiń biri, tek byltyr qazynaǵa 2,4 mlrd teńgeden astam qarjy quıǵan. Mundaǵy qyzmetkerlerdiń ortasha jalaqysy – 443 myń teńge. Al óndiris ornynda jalpy sany 2335 adam eńbek etedi.
Aıta ketý kerek, eńbek uıymynyń basshylyǵy tek óndiristi ǵana emes, tıimdi áleýmettik baǵdarlamalardy damytýdy da qaperden shyǵarmaıdy. Qyzmetkerlerine jańadan kópqabatty baspanalar turǵyzyp, jas otbasylardy materıaldyq turǵydan qoldaýǵa kóńil bólip otyr. Jastarǵa kásiptik baǵdar berý isinde de júrisinen jańylmaı, Pavlodar qalasynyń kolledjderimen jáne joǵary oqý oryndarymen yntymaqtasa jumys isteı bastady. Oqý zerthanalary men tehnıkalyq ádebıetterdi qamtamasyz etý baǵytynda biraz sharýanyń basyn qaıyryp, búginde kásiporyn úshin beıindi mamandyqtardyń stýdentteri (zaýytta keıinnen jumysqa ornalasý múmkindigimen) eńbekaqysy tólenetin praktıkadan ótedi. Tek sońǵy úsh jylda bul múmkindikti 200-den astam stýdent paıdalanyp úlgergen.
Ekologterdiń baǵalaýynsha, pavlodarlyq zaýyt – barlyq halyqaralyq ekologııalyq talaptarǵa saı, ındýstrııalyq sektordaǵy eń joǵary tehnologııalyq kásiporynnyń biri. Zaýytty jobalaý barysynda jáne onyń qurylysynda ekologııa máselelerine erekshe mán berilgeniniń nátıjesi bul. Tıimdi úrdis búginde de jalǵasyn taýyp jatyr. Jyl saıyn tabıǵatty qorǵaý is-sharalaryna, ekologııalyq tepe-teńdikti saqtaýǵa baǵyttalǵan qomaqty qarajat bólinedi. Tek byltyrdyń ózinde 264,8 mln teńge jumsalǵan. Zaýyttaǵy túrli súzgilerdi aýystyrý ýaqyt saıyn júrgizilip, aýmaqty kógaldandyrý jáne abattandyrý jospary óz nátıjesin berip otyr.
PAVLODAR